100 najznamenitijih Srba

[Aspirin]

CAR DUŠAN (1308 - 1355)
Za vladavine kralja, a potom cara Dušana, srpska srednjovekovna država dostiže svoj zenit: teritorijalno, ovaj potomak Stefana Nemanje bejaše osvojio "dve trećine Balaknskog poluostrva", "devet desetina vizantijskog carstva". U XIV veku, piše S. Ransimen, "car Stefan Dušan bio je možda najmoćniji vladalac u Evropi": pošto bejaše zauzeo Epir, Tesaliju, Etoliju i Akarnaniju, njegova država prostirala se "od Dunava do Korintskog zaliva, i od Jadrana do Jegejskog mora" (G. Ostrogorski). Vizantiji bejahu preostali jedino Trakija, skoro opustela i izmučena dugogodišnjim ratom, Solun i Carigrad. Poslednjih godina vladavine cara Dušana, njegova osnovna politička želja bila je osvajanje Carigrada. Više puta ponovljeni predlozi Mlecima da uđu u koaliciju s njim, nisu prihvaćeni: bez učešća ratne flote (koju nije imao), Carigrad je bio neosvojiv. Iako se gordo potpisivao sa "Stephanus redž.... fere totius imperii Romanie dominus" (,,.....gospodar skoro celoga carstva Romanije < Vizantije> "), ili "car Srbljem, Grkom, Blgarom i Arbanasom", "car Srbije i Romanije, despot od Arte, grof od Vlahije", Stefan Dušan nije imao moći ni dovoljno istorijskog "vremena" da višedecenijski nemanjićki san (počevši od kralja Stefana Uroša II Milutina) dogradi u stabilno državno zdanje: carstvo koje će uspešno zameniti hiljadugodišnju Vizantijsku imperiju na Balkanu. Smrt je pretekla ovog vladara u njegovim ambicioznim planovima: umro je relativno mlad, u četrdeset i osmoj godini života. Izvanredni vojni i politički uspesi Stefana Dušana, ostvareni u kratkom vremenu, nisu mogli da budu praćeni odgovarajućim procesom ekonomskog, privrednog i kulturnog uobličenja i učvršćenja srpsko-grčke zajednice: stoga je njegova državna tvorevina bila tako kratkoveka. Posle njegove smrti, srspko carstvo se raspalo na državice koje su vodili oligarski: brojne parcijalne interese nije više mogao ujediniti nijedan steg, nijedna moćnija vlasteoska kuća.

Stefan Dušan je kao dete sedam godina proveo u onom gradu kojim je, potom, kao zreo čovek toliko želeo da zavlada - Carigradu, sa svojim oslepljenim, prognanim i osramoćenim ocem, potonjim kraljem Stefanom Dečanskim. Porodica se vratila u Srbiju 1320. godine, kada su se otac i sin, kralj Milutin i potonji kralj Stefan Dečanski, izmirili. U jeku građanskog rata u Srbiji, između tri pretendenta na presto, po Milutinovoj smrti, 6. januara 1322. ustoličen je, na državnom saboru, novi srpski kralj, Stefan Dečanski. Njegov sin, četrnaestogodišnji Dušan, postao je redž juvenis, "mladi kralj". Dušan je, po drevnom običaju Nemanjića, dobio oblast Zete na upravu. Odatle verovatno potiče njegovo prijateljstvo s nekolicinom mladih vlastelina koji će sve do kraja Dušanovih pobedonosnih osvajanja pratiti njegove ambiciozne planove i slediti njegovu vladarsku volju. Iz 1329. godine potiče prvi zapis o ratničkoj hrabrosti potonjeg srpskog cara. Ovaj mladić je vodio vojni pohod protiv Bosanaca koji su prešli Srbiju i na donjem Limu poharali sedište dabarskog episkopa, crkvu Sv. Nikole Banjskog. Mladi Dušan je pobedio "bezbožne i pogane babune", tj. bosanske jeretike. On "mnogije krvi prolija", neprijatelje popleni, i potom se vrati svome ocu, kralju Stefanu.
Istinsku, pak ratničku inicijaciju Stefan Dušan će doživeti u bici kod Velbužda, 28. jula 1330. godine. Bugarski car Mihailo bejaše oterao svoju suprugu, Anu, sestru Stefana Dečanskog, i sklopivši savez s vizantijskim carem Andronikom III Paleologom, objavio da će u Srbiji "postaviti svoj presto". Srpska vojska, u čijim su redovima bili španski i nemački najamnici, teško je porazila Bugare: sam car Mihailo je poginuo u bekstvu, a njegov saveznik u koaliciji, Andronik III, koji se sa svojom vojskom nalazio na jugu, posle vesti o bugarskom porazu, napustio je planirani pohod na Srbe. Srpski hroničari ovo napuštanje ratnog područja nazvaše "bežanijem cara grečeskago", a Danilo Drugi veoma hvali Stefana Dušana:.....i ovaj mladi kralj veoma se proslavi u tome ratu", poredeći ga s Isusom Navinom: "(Dušan) mlad beše telom, no veliki ratoborac".
Ali, sudbina će potom dodeliti mladom srpskom kralju da vojuje, ne više protiv neprijatelja svoga naroda, države i krune, nego i protiv svog oca, kralja Stefana Dečanskog. Neprijateljstvo koje je izbilo između oca i sina, nekoliko puta je umirivano pregovorima i, svakako, neiskrenim pomirenjima: na podstrek vlastele, željne ratovanja i osvajanja (kojima se Stefan Dečanski protivio) Dušan odlučuje da zbaci oca: s malom vojskom mladi kralj dolazi pre dvorac u Nerodimlju, u kome je tada boravio Stefan Dečanski. Stari kralj beži u grad Petrič, ali ga tamo hapse, sa suprugom Marijom (Paleolog) i decom iz drugog braka. Na državnom saboru u Svrčinu, Dušan je po drugi put, 8. septembra 1331. krunisan za kralja. Njegov otac, pak, živeo je utamničen još svega dva meseca. Nićifor Gregora i drugi hroničari toga doba, koji su bili van uticaja srpskog dvora, tvrde da je Stefan Dečanski bio zadavljen u tamnici, 11. novembra 1331. Po Gregori, Stefan Dušan, iako vladar, i sam je bio u vlasti ratobornih velikaša i plemića, koji su nasilnom smrću Stefana Dečanskog učinili vladu sina "čvršćom i pouzdanijom".
"Dostojno je divljenja brzo srpsko osvajanje Makedonije, Arbanije, Epira i Tesalije", veli uvek suzdržani i metodični Konstantin Jiriček. "Ali ne treba smetnuti s uma da je zauzeće ovih zemalja bilo lako u vreme tadašnjih dugotrajnih građanskih ratova u Vizantijskoj državi i da je izvedeno bilo, bez i jedne velike borbe u otvorenom polju, samo opsadom gradova i varoši." Manevrišući veoma vešto u toku jednog od najdužih i po sudbinu Vizantije najpogubnijih građanskih ratova, između dve sukobljene strane, pretendenta na presto Jovana Kantakuzena i Jovana Paleologa (sina Andronika III), podržavajući zapravo uvek slabiju stranu protiv jače (u prvom delu rata Kantakuzenovu do 1343, potom Paleologovu, i na kraju posle sklapanja mira između ova dva savladara, i budući svestan da će njihovo savezništvo malo trajati u jednom periodu, 1350. protiv obojice), uzimajući u svim pogodnim prilikama gradove i oblasti, Stefan Dušan, posle zauzeća Sera, najvažnijeg grada između Soluna i Carigrada, u septembru 1345. godine, priprema odlučni preokret u odnosima država na Balkanskom poluostrvu. Samo je Carigrad nedostajao kao kruna Dušanovih osvajanja. Godine 1334. srpski vladar bejaše zaposeo Ohrid, Strumicu, Kostur, a posle primirja s vizantijskim carem zadržao je gradove Prosek, Prilep i Voden; između 1343. i 1345. Melnik, Ser, Dramu, Filipe, Hrisopolj, Halkidiku i Svetu Goru, u Arbaniji Berat i Valonu; tri godine kasnije carev vojskovođa Preljub i polubrat Simeon zaposeli su Artu, Larisu i Janjinu. Srbi su na jugu stigli na obalu Volskog zaliva.
I dok se ekonomska snaga Vizantije topi u građanskom ratu koji puni gradove, osobito Carigrad, izbeglicama i prosjacima, dok zamire poljoprivreda u područjima kroz koja prolaze plaćeničke vojske, a porezu više nije moguće sakupiti, srpska država, u toku svih tih godina doživljava ekonomski procvat: rudarstvo, trgovina, poljoprivreda, zanatstvo, verski i kulturni život izdižu se na nivo kakav Srbija iz prethodnih vremena nije poznavala. Sve to daje povoljnu ekonomsku osnovu za Dušanovo osnovno usmerenje posle septembra 1345: osvajanje Carigrada, i uspostavljanje srpskog carstva namesto nemoćne i dotrajale vaseljenske Vizantijske imperije.
Analiza carevih povelja i prostagmi (A. Solovjev, V. Mošin), pokazala je da se srpski vladar još od 1343. godine, "počeo osećati carem", a posle 1345. i osvajanja Ohrida, on se de facto smatra pravim naslednikom carigradskih vasileusa. On izdaje povelje ne samo na srpskom, nego i na grčkom jeziku. Takođe, na osnovu povelje izdate Hilandaru 1348. godine i ugovora sa Dubrovnikom 1349, vidi se da on sve više svoju zemlju deli na dva dela: "Srbiju i Romaniju, zemlju srpsku i zemlju grečesku, zemlju carevu i zemlju kraljevu". Ovu prvu, srpsku zemlju, polako prepušta na upravljanje svom sinu, mladom kralju Urošu.
Na putu za uspostavljanje srpske države koja bi obuhvatila celo Balkansko poluostrvo, od Save i Dunava "do Belog i Crnog mora", bilo je pre toga neophodno podići vlastito kraljevsko zvanje na carsko, a srpsku arhiepiskopiju na rang patrijaršije. Samo patrijarh može kralja "venčati na carstvo": arhiepiskop Joanikije, prvobitno logotet na dvoru kralja Dušana, potom arhiepiskop (od 1338) postao je prvi srpski patrijarh. Na dvor kralja Stefana Dušana pozvani su, uz druge svečane zvanice, i bugarski patrijarh Simeon, ohridski arhiepiskop i svetogorski prot: kralj Dušan proglasio se carem još 1345. godine u Seru, ali je svečano krunisanje obavljeno u Skoplju, 16. aprila 1346. Tom prilikom, njegova supruga Jelena proglašena je caricom, sin Uroš - mladim kraljem, a brojni plemići dobili su vizantijska dvorska zvanja despota, sevastokratora, kesara i protovestijara. Ceremonijal, koji je bio potpuno vizantijski, rečito je najavljivao od tada glavnu Dušanovu ambiciju. Tek nekoliko godina kasnije, carigradski patrijarh Kalist bacio je na nekanonsko carevo krunisanje, i na odgovorni vrh Srpske crkve, "aforizmos", odnosno "otlučenije" i "zapreštanije", dakle: prokletstvo, koje ipak nije imalo snagu anateme bačene na celi narod. U sujevernom i bogobojaznom srednjem veku "aforizmos"vaseljenskog patrijarha imao je nesumnjivo i političko i psihološko značenje. Stoga je pomireenje, "enozis" sa Grčkom crkvom, koje je načinio tek 1375. godine knez Lazar, imalo smisao vraćanja legitimiteta srpskoj državi, i ne mali značaj u ujedinjavanju tada tragično podeljenih državotvornih snaga.
Svi ostali događaji i procesi tokom vladavine Stefana Dušana, ratovi sa Bosnom i Ugarskom, pobune velikaša, epidemije kuge, promene na političkoj mapi Balkana, Evrope i Male Azije, - nisu bitnije ugrozili osnovno delo kralja i cara Dušana, niti ga pomele s njegovog usmerenja. Potonja istorija Balkana i Evrope potvrdiće ispravnost jednog od poslednjih planiranih poduhvata ovog u svakom pogledu izuzetnog vladara i državotvorca. Shvativši veliku opasnost od maloazijskih Turaka (koji isprva ratuju kao plaćeniciu vojskama vizantijskih stranaka, a počev od sredine XIV veka prelaze Helespont i trajno se naseljavaju na evropskom tlu), car Dušan predlaže 1354. godine, preko poslanstva avinjonskom papi Inokentiju VI, krstaški rat protiv nevernika. Papa je prihvatio poslanstvo i u povratnom pismu od 29. avgusta 1354. godine, imenovao srpskog vladara za "kapetana hrišćanstva", vođu buduće vojne. Do pohoda na Turke, međutim, nije došlo.
Godinama pripreman, i potom donesen i usvojen na srpskim državnim saborima u Skoplju (1349) i Seru (1354 godine) Zakonik cara Dušana predstavlja jedinstven pravni spomenik kod Srba. U novonastaloj višenacionalnoj carevini ovaj pravni akt utemeljen je na elementima običajnog i rimskog prava, odn. Justinijanovog pravnog kodeksa (poštovanog kod Srba samo u nekada vizantijskim gradovima): neposredni pravni izvori čije elemente prepoznajemo u Zakoniku, i koji su nesumnjivo konsultovani pre njegovog definitivnog proglašenja su, takođe, Zakonopravilo ili Nomokanon svetoga Save, zakonodavstvo pređašnjih srpskih vladara, Zbornik Jovana Sholastika u 87 glava, Epanagore, Sinopis Stefana Efeskog s Aristinovim tumačenjima. Sintagma Matije Vlastara. Neki od članova Zakonika inspirisani su običajnim regulama Sasa. Osnovna, pak, intencija cara Dušana u donošenju ovog akta bila je kodifikacija postojećih, raznorodnih, zakonskih propisa u carevini, utvrđivanje pravnog poretka u zemlji u kojoj su se drumskom hajdučijom uspešno bavili ne samo razbojnici, "tati i gusari", nego i ugledni plemići: i, posebno, ograničavanje samovoljne vlasti velike vlastele, koja je, neretko, delovala u smeru suprotnom od centralne vladarske vlasti. Rečeno savremenom terminologijom, 201. član ovog Zakonika obuhvata elemente ustava, crkvenog, građanskog, imovinskog, krivičnog prava. Iako nesumnjivo nosi pečat surovosti, tako tipične za srednji vek i plemenske običajne norme, Zakonik cara Dušana, budući da u sebe uključuje vizantijsko pravo i nastoji da oponaša njegov duh (a vizantijsko pravo je stolećima bilo na nesumnjivo višem civilizacijskom nivou u odnosu na pravo evropskih država istog perioda), spomenik je "visoke pravne učenosti i uzvišene etičke vrednosti": od svih sličnih spisa evropskog srednjeg veka, piše Fridrih Ris, zakonik srpskog cara prožet je "najplemenitijim i najblažim duhom". U Zakoniku cara Dušana nema torture, postupka predviđenog u svim zapadnim zemljama, nema pravnog imuniteta ni za koga, uključujući i cara. Ne mali napor učinjen je u pravnoj zaštiti najsiromašnijih slojeva stanovništva: udovice, kudeljnice (žena koja živi od sopstvenog rada na preslici), sebara; onima koje pred sudom ne zastupa niko, daje se, po službenoj dužnosti, "parac". Krivicu prestupnika sagledavaju porote: za onoga ko izlazi pred sud, porotu čine samo ljudi njegovog staleža i klase.
Zakonik cara Dušana, međutim, oštro odvaja dve društvene klase, vlastelinsku i sebarsku (razlikujući u ovoj podeli i druge društvene stratuse). Kazne za prestupe i zločine nisu iste za počinitelje iz različitih društvenih grupa. Jedni se kažnjavaju strože, drugi blaže, za isti prestup ili zločin. Odsecanje ruku, jezika, ušiju, smuđenje brade, oslepljivanje (sve preuzeto iz vizantijskih zakona, izuzev kazne kastracijom), ili, najposle, smrtnu kaznu, Zakonik najčešće dosađuje onima iz donjeg dela društvene lestvice. U najtežim, pak, slučajevima (ubistvo oca ili majke, kaluđera ili episkopa) ubica ne može izbeći smrt bez obzira na klasnu pripadnost. U dokaznom, pak postupku, pored "isprava" (povelje, i pisani dokumenti), zakletve stranaka, "Obličenija" (hvatanje krivca na delu), vidimo i uobičajeni relikt srednjeg veka, prispeo s "varvarskog" zapada: božji sud, "kotao" i "železo" iudicium aljuae ferventis. Pravednost se mogla dokazati tako što bi optuženi vadio iz kotla punog kipuće vode komad usijanog železa. Ukoliko bi mu ruke ostale neozleđene - smatrao bi se nevinim.
Uprkos srednjovekovnoj surovosti, tuđe današnjem čoveku, i klasnoj diverenciranosti za iste zločine i prestupe, koje naš razum ne prihvata, Zakonik cara Dušana je jedna od nesumnjivo hvale vrednih civilizacijskih tekovina u mnogovekovnoj istoriji Srba.
Dušan je bio hrabar ratnik i možda više od toga izuzetan političar. O njemu su savremenici pisali kao o čoveku visokom, snažne i lepe spoljašnosti, neobične hrabrosti, krupne glave, lepoga lica i blage i strpljive naravi. Za narodnog pesnika on je "silni car Stjepane"; romanopisac, koji je proučio spise iz carevog vremena, opisuje ovog vladara kako jaše andaluzijskog belca, kupljenog u Veneciji, ispred lične garde, čiji predvodnik bejaše nemački riter, najamnik Palman. Carevi portreti, na freskama u Dečanima, Ljubotenu, Lesnovu i Matejiču, pokazuju čoveka energične prirode: psiholozi će u njegovom oku oktriti znak melanholije, grozničavost, izvesnu herojsku, smrknutu odvažnost: "nešto produhovljeno, ali i opasno" (V. Dvorniković). Umro je iznenada 20. decembra 1355. godine: ostala je sumnja da možda bejaše otrovan. Posle propasti srpskih zemalja u srednjem veku, sećanje na Nemanjiće, i među njima na cara Dušana, u stolećima pod turskim, austrijskim i mletačkim ropstvom, držalo je Srbe u nadi da će jednom povratiti ponovo slobodu i dostojanstvo, a možda, i moć, sjaj i slavu koju su njihovi preci ostvarili s državom ovoga vladara.

- 100 najznamenitijih Srba - Princip- Beograd

[Aspirin]

SVETI SAVA (1175 - 1235)
Među sto najznamenitijih Srba sveti Sava je nesumnjivo najznamenitiji. Vraćajući se svojim korenima, Srbin uvek dolazi na kraju do svetoga Save i spoznaje da je to onaj ugaoni kamen na kome se zasniva celokupna zgrada srpske duhovnosti. Sveti Sava je temelj i poslednja odbrana srpskog duhovnog bića. Sve što je u duhovnom životu srpskih plemena postojalo pre Savine pojave, uklopilo se u njegov kulturni program kao osnov na kome će graditi višu fazu srpske kulture i sadržano je u njoj. Sve što je nastalo posle Save, oslonilo se na njega kao na nesumnjiv, pouzdan, neosporiv temelj od koga se počinje.
Rođen oko 1175. u prestonom gradu Rasu kao treći i najmlađi sin gospođe Ane i velikog župana svih srpskih i pomorskih zemalja Stefana Nemanje, dočekan je kao dar od Boga, roditeljima koji su već bili na pragu starosti. Ime Rastko, koje je dobio na krštenju, određuje, prema njegovom biografu Domentijanu, budući podvig duhovnog uzrastanja, ali mnogo konkretnije zakzuje na poštovanje srpske sredine Nemanjinog vremena prema opšteslovenskoj hrišćanskoj kulturi. začetoj u doba velikomoravskog kneza Rastislav u IH veku.
Rastko je proveo detinjstvo na očevom dvoru, koji je bio stecište najumnijih i najodlučnijih ljudi ih srpskih zemalja krajem HII veka, centar iz koga su kretale ideje i vojne za uspostavljanje državnog jedinstva, srpskih zemalja, odrastao je u idejama svoga oca i njegove generacije i ostao im veran. I ono što je Nemanja konkretno uradio za svoj narod, objedinivši ga u jaku državu sa kojom izlazi na svetsku pozornicu, Sava će učiniti na duhovnom planu, daće ujedinjenoj zemlji Srba njenu dušu, objediniće sve Srbe u jedinstvenu duhovnu zajednicu. Dok je Nemanjina državna celina kroz istoriju prolazila kroz uspone i padove, ali nikad ne prestaući da deluje kao svest o svojoj neophodnosti, Savina tekovina, duhovo jedinstvo srpskog naroda, traje do današnjeg dana - nezavisna od spoljnih činilaca, ona ima slobodu trajanja u dubinama narodnog bića.
Rastko je stekao obrazovanje na očevom dvoru, a ono je počivalo na staroslovenskoj pismenosti koja je Srbima prenosila kulturu hrišćanskih uzora. Rastko je bez svake sumnje odrastao u iskrenoj religioznosti. Ne treba zaboraviti da je blizina Vizantije morala imati udela u nivou kulture na Nemanjinom dvoru, tim pre što je u Rasu bilo sedište grčkog episkopa; na taj dvor, takođe, uticala je i blizina romanizovanog Primorja. Tip školovanja kroz koje je Rastko prošao nudio je teologiju, didaktiku, ali on je sticao i znanja mimo ovih hrišćanskih disciplina. Istovremeno se podučavao i u državničkim i vojničkim poslovima. U dvorskoj kancelariji učio se diplomatici, čitao akta, administrativna i pravna, i rano shvatio da država, za koju se njegov otac tako uporno bori, mora počivati na čvrstim pravnim temeljima, stekao pravnu kulturu i poštovanje pravnih normi. u atmosferi dvora, sa razvijenim ceremonijalom uz stalne kontakte sa strancima učio je veštinu ophođenja i strpljivog pregovaranja, navikavao se na razne jezike i dobijao obaveštenja o kulturi drugih zemalja, sticao široke predstave o svetu.
Pred Rastkom su se već tada otvarali uvidu u mnoga aktuelna pitanja srpske kulture. Bio je to period kulturnog sazrevanja naroda koji je postao svestan sebe. U jezgru, stvorenom objedinjavanjem Raške i Zete i izlaskom na Kosovo, postavljalo se pre svega pitanje crkve, osnovnog nosioca kulturnog života. Iz više starih crkvenih centara, često antagonističkih, zračila su na srpske zemlje dva vida hrišćanske prakse i duhovnosti - zapadna je delovala iz episkopija u Baru, Draču, Dubrovniku i Splitu i iz italijanskog grada Barija, a istočna je Raškom episkopijom, podređenom Grčkoj arhiepiskopiji u Ohridu, pokrivala celu unutrašnjost zemlje. Pored zidanja manastira, kao uporišta svoje crkvene politike, ekonomski i pravno vezana direktno za dvor, Nemanja je sudelovao i u jednom nastojanju da se suprotnosti između dva civilizacijska toka prevaziđu povezivanjem nekih njihovih elemenata, što je vidljivo u graditeljstvu Studenice i slikarstvu Miroslavljevog jevanđelja.
I upravo tamo gde su ovakvi civilizacijski susreti bili najpre mogući, na krajnji zapad svoje države, Nemanja je 1190. poslao petnaestogodišnjeg Rastka da upravlja humskom zemljom. Ali mladić očigledno nije uživao u prednostima koje mu je pružala samostalnost vladalačkog poziva, niti je opšta situacija u Humu gde su se u oštroj formi susretali istočni i zapadni svet bila povoljna da razvija svoje duhovne snage. Susedna Bosna, koja je, izbegavajući sukobe ova dva sveta, kretala svoja putem i prihvatila bogumilstvo kao zvanični oblik religije, bila je za Nemanjinog sina obeshrabrujući primer. Umni u duhovno zreli humski knez Rastko nije u ovakvim prolikama, nalazio pouzdane oslonce duhovnim snagama spremnim da grade jedinstvenu srpsku kulturu.
Sa ovakvim, sasvim određenim, intelektualnim i iskustvenim prtljagom otišao je Rastko u Svetu Goru, centar pravoslavne misli njegovoga doba. Odluka je bila lična, doneta mimo volje roditelja, koji su poslali poteru za njim da ga makar i na silu vrate. Ovaj mladi knez težio je za znanjima, umnim i duhovnim podvizima daleko većim od svega onog što je video na dvorovima i po manastirima u Nemanjinoj državi. Bilo je to Rastkovo svesno opredeljenje za istočnu hrišćansku civilizaciju, naslednicu antičke helenske kulture, bez zapadnih rimskih napliva. Time je otpočeo spajanje dotadašnje srpske kulturne baštine sa velikim tekovinama vizantijske civilizacije. Upoznao je celu Svetu Goru, Solun i Carigrad i za ceo vek ostao iskren privrženik tog grčkog sveta. Grčki jezik mu je otvorio riznice suptilne filozofske i teološke hrišćanske misli i poezije. Čitao je rusku literaturu, možda gruzijsku i jermensku, saznao za vrhunsku sirijsku poeziju. Otvorio mu se širok vidik na celo istočno Sredozemlje i Malu Aziju, na sve ono što je stopljeno u kulturni vizantijski krug.
Posle nekoliko meseci provedenih u ruskom manastiru Pantelejmonu, u koji je i dobegao 1191. godine, Rastko je u proleće 1193. prešao u grački manastir Vatoped, znamenit sa svoje bogate književnice. Tu se zamonašio i primio monaško ime Sava, ugledajući se na sv. Savu Osvećenog (Jerusalimskog), velikog organizatora monaštva u Jerusalimu u V - VI veku, čime je nagovestio u kome će se pravcu kretati njegova aktivnost u monaštvu. Pet godina učio se strogoj monaškoj praksi i jednom novom poimanju života, ali i započinjući intenzivan ktitorski rad. Jednu od crkava koje je sagradio u Vatopedu posvetio je Jovanu Zaltoustom, pokazujući time osećanje prisne veze za bogato teološko i pesničko delo najznačajnijeg hrišćanskog besednika. U Vatopedu Sava je dočekao svoga oca Nemanju, sada monaha velikoshimnika Simeona, 2. novembra 1197. Zajedno su obišli sve manastire Svete Gore, čineći bogate poklone i razgovarajući s monasima o duhovnim stvarima, čime su zadobili veliki ugled među njima. U Vatopedu su ostali oko godinu dana izapočeli da rade na podizanju srpskih monaških uporišta, manastira Hilandara i karejske ćelije. Sava je u dva maha odlazio u Carigrad, 1198. i 1199, i od cara dobio dozvolu da obnovi zapusteli carski posed, manastir Hilandar i još nekoliko manjih manastira. A u centru Svete Gore, Kareji, sagradio je isposnicu i posvetio je svome patronu, Savi Osvećenom. Kad je Hilandar bio dovoljno obnovljen, prešli su da žive u njemu.
Ova značajna ktitorska aktivnost u građenju praćena je ne manje značajnim pravnim dokumentima, poveljama i tipicima. Osnivački dokumenti ovih institucija, rađeni 1198 - 1199, ukazuju na sasvim originalnu Savinu recepciju istočnog monaškog nasleđa. Sava nije koristio svetogorsku tradiciju nego se obratio drugim uzorima. Za Karejsku ćeliju, koja treba da okuplja dva do tri monaha, Sava je kao uzor uzeo pravila Lavre sv. Save Jerusalimskog i tako se vraćao prvobitnim asketskim zahtevima, prenebregavajući isihastičku praksu, koja je od početka XII veka uzela prevagu u svetogorskim ćelijama. Istovremeno, Karejskim tipikom Sava je sledio dotadašnju praksu srpskih povelja, zadržavajući, u uvodu i zaključku, njihovu terminologiju i frazeologiju i unoseći lične, autobiografske izjave. Određujući, pak, neprekidno čitanje Psaltira i posvećivanje književnom radu, Sava je buduće stanovnike ćelije namenjivao srpskoj književnosti, a poetiku Psaltira odabrao kao njenu poetiku, i tako otvarao perspektive za srpsko književno stvaranje.
Za Hilendar, manastir sa opštežićem za više desetina monaha, Sava je koristio tipik Evergetidskog carigradskog manastira, gde su Nemanjići bili drugi ktitori, odabirajući iz njega delove koji se mogu primeniti u Hilandaru, preveo ga je sa svojim saradnicima i sam dodao nove delove. Takva je prva glava sastavljena od Savinih omiljenih citata iz svetih knjiga, koji u stvari predstavljaju njegovu ličnu ispovest čoveka koji se odrekao sveta zbog ljubavi Hristove, kao i druga i treća glava koje će se konačno uobličiti tek posle Nemanjine smrti.
Istovremeno sa tipikom, Hilandar je dobio i osnivačku povelju kojom se zasniva hilandarsko vlastelinstvo. To je "Prva hilandarska povelja" Stefana Nemanje, u kojoj on kao motivaciju osnivanja Hilandara navodi svoju težnju ka duhovnom životu. Učinio je to u ekspoziciji povelje u obliku svoje autobiografije, najpre u kratkoj rekapitulaciji svog vladarskog života, a onda, opširnije, u intimnoj ispovesti o dva stupnja svog moralnog usavršavanja, monašenja i stranstvovanja u Svetoj Gori. Arenga povelje izlaže državno-pravnu teoriju o božanskom poreklu vlasti ali i o dubokoj povezanosti vladara i naroda, izražava moralno shvatanje da je vlast data pojedincu da radi dobra celoga naroda, kome on mora da služi i štiti ga, kako pred ljudima tako i pred Bogom. Tom teorijom vladar postaje duhovni otac, pastir svoga stada, i sve je preneto na novozavetnu ikonografiju.

Da li je i koliko sam Sava imao udela u sastavljanju ove povelje, ne može se utvrditi, ali je sigurno da je upravo takav lik svoga oca, vladara i monaha, Sava doživljavao za njegova života, a naročito posle Nemanjine blažene smrti, koju je Sava detaljno i dirljivo opisao u "Izveštaju o bolovanju i smrti gospodina Simeona", poslanici upućenoj braći i dvoru u Srbiju. "Izveštaj" nije sačuvan u originalnom obliku, nego nešto prerađen i inkorporiran u Savino kasnije delo, ali neposrednost doživljaja nije pri tom izgubljena. Nemanja je umro 13. februara 1199, a Sava je pisao neposredno posle toga. "Izveštaj" je lični tekst, a ne, kao ostala Savina dela, u službi nekog organizacionog ili zakonodavnog poduhvata. Stoga je iskren i uzdržano topao, a izveden sa merom i ukusom, te svedoči o nesumnjivoj Savinoj literalnoj kulturi. Prikazane su tri scene Nemanjinog bolovanja i smrti: dramatičan događaj je opisan poštovanjem sva tri dramska jedinstva na potpuno dramski način, pri čemu raste intenzitet tragičnog i svečanog događaja i uzdržanih osećanja. Sa svojih dvadeset i pet godina Sava je bio veoma obavešten i zreo pisac, a blaženi starac Simeon, nekadašnji Stefan Nemanja, prikazan ovde u Savinom neposrednom doživljaju, postaće potom centralna tema njegovog književnog rada.

Posle Nemanjine smrti bilo je moguće dovršiti glave Hilandarskog tipika koje govore o osnivanju manastira i njegovom ktitoru. To su druga i treća glava. Sava je u potpuno prenete rečenice grčkog izvornika sa najvećom pažnjom ugradio novu, srpsku temu. Tako je nastao "Kratak nacrt za Nemanjinu biografiju" u Hilandarskom tipiku, koji predstavlja prvo, veoma kratko, delo biografskog karaktera u srpskoj književnosti. Svojim sadržajem "Kratak nacrt" je u stvari manastirska istorija, kakve su morale biti u Srbiji i ranije poznate i u tom smislu on ne predstavlja inovaciju, ali je značajno da je u strani idejni kontekst o kritoru Evergetidskog manastira koji je tražio lično spas u usamljivanju - isihiji, uneo čisto srpsku ideju o požrtvovanom radu vladara za dobro svoga naroda - Nemanja gradi Hilandar da bi obezbedio Srbima mesto u Svetoj Gori. Biografskim načinom izlaganja Sava vrlo oprezno započinje jedan nov žanr u srpskoj književnosti koji će uskoro postati njeno glavno obleležje.

Savu ćemo uskoro sresti na poslu utemeljivanja kultnih hrišćanskih književnih žanrova sa srpskom temom na srpskom jeziku. Posle prve godišnjice Nemanjine smrti, on će sastavljati jedan retoričko-hagiografski spis, verovatno "Pohvalno slovo", o Nemanji kao svetom Simeonu i "Službu Svetom Simeonu". Bez ovakvih književnih dela kanonizacija novog sveca nije moguća, a upravo je to bio novi veliki cilj Savin. Dotadašnjim radom u Svetoj Gori Sava je izvodio svoju zemlju na svetsku duhovnu pozornicu, obezbeđujući njenim ljudima neprekinuti tok razmene kulturnih i duhnovnih dobara sa tim uporištem pravoslavlja. Drugi, viši cilj bila je kononizacija Nemanjina. Jer u toj duhovnoj zajednici Srbi su morali obezbediti poštovanje time što bi imali svog nebeskog zaštitnika, dokazati da su narod kadar da rađa ljude dostojne svetaštva, preko kojih se na svetskom planu potvrđuje kao pravi hrišćanski narod, te stoga mor biti primljen u hrišćansku ekumenu ravnopravno sa velikim narodima. I Sava i župan Stefan Nemanjić radili su na tome, ali je cela akcija zaustavljena i od tih Savinih spisa došli su do nas samo nagoveštaji. Početak krvavog bratoubilačkog rata u Srbiji između Stefana i Vukana 1202. i pad Carigrada u ruke krstaša 1204. prekinuli su nameravano proglašenje Nemanje za sveca.

Umesto toga, Sava je pregao da unapredi Hilandar. Obnovio je svetogorske manastire Karakal, Ksiropotam i Filotej, a postao ktitor i manastira Filokala u Soluju. Tekao je uspešnu karijeru, postao đakon, pa sveštenik i najzad je hirotonisan u Solunu za arhimandrita sa episkopskim odličjima, nabedrenicom i narukcicama, čime je, iako nezvanično, prihvaćen kao glava Srpske crkve. Autoritet Carigradske patrijaršije, prenete pred naletom latinskih varvara u maloazijski grad Nikeju, na Balkanu je bio opao, ne samo među Bugarima, koji su odmah 1204. prihvatili uniju sa Rimom, nego i među samim Grcima. Latini su pljačkali po Svetoj Gori i najzad zavladali njome. U takvim prilikama Sava je dočekao poziv da sa očevim moštima dođe u otadžbinu.

Odmah posle polaganja Nemanjinih moštiju u unapred pripremljeni grob u manastiru Studenici, 19. februara 1207. započeoje veliki organizacioni i duhovni rad. Sava je postao iguman u Studenici, prilagodio je za nju Hilandarski tipik, a Kratak nacrt Nemanjine biografije razvio je 1208. u široku biografiju - Život gospodina Simenona. U skladu sa namenom spisa, izveštaj o ktitoru manastira, uradiće to, ne odustajući od tradicija ranije srpske književnosti, u obliku istorije osnivanja manastira Studenice, spojene sa istorijom manastira Hilandara, a ne kao retorično-hagiografski spis, kakvim se pre toga bavio u Hilandaru.

Život gospodina Simeona je vredno delo srpske književnosti. Istovremeno Nemanjina biografija, ono je, možda još i više, i Savina autobiografija, i od ogromne je važnosti za istoriju i književnost srpskog naroda. Život gospodina Simenona je najdalekovidniji Savin nacionalni program, tako neophodan u građanskim ratom razrovanoj i izranjavanoj srpskoj zemlji. Lik Nemanje kao oca naroda i proroka koji zapoveda sinovima da žive u ljubavi i slozi, i preti prokletstvom ako ne poslušaju njegov zavet, ali je i nežan otac svoje dece i svoga naroda, živ i uzbudljiv do naših dana, plod je Savinog umetničkog dara i sposobnosti da sagleda osnovne probleme svog plemena.

Komponovano kao višestruko smenjivanje povesno-narativnih celina i dramskih prikaza najznačajnijih događaja iz Nemanjinog života, ovo Savino delo ne podleže nikakvim šablonskim zahtevima nego predstavlja sasvim originalan oblike. Insistirajući na moralnom značenju dva Nemanjina odlaska, na odricanju od prestola i monašenju kao i opraštanju od svetovnog, vladarskog života, i na blaženoj smrti u krajnjem smirenju, kao napuštanju života i prelasku u večnost, Sava upravo tim događajima pridaje najviši značaj. Osećajući dramatičnost tih situacija, Sava ih prikazuje dramski, izvodeći pred čitaoce živi lik svoga junaka. U ovo svoje delo Sava je ugradio sve svoje ranije tekstove: kratak prikaz građana Hilandara iz Hilandarskog tipika, delove nesačuvanog, a možda i nedovršenog, pohvalnog slova i ceo "Izveštaj o bolovanju i smrti gospodina Simeona", objedinivši ih opštom strukturom hilandarskih povelja. Tako se i ovde ponavljaju oba već istaknuta Savina književna postupka - traženje samostalnih rešenja ali i očuvanje kontinuiteta, čime se stvara nova tradicija.

Nije utvrđeno kada je Nemanja kanonizovan, ali upravo za tu priliku Sava je dovršio ranije započetu "Službu svetom Simeonu". Naslonjena na obredne oblike vizantijske crkvene poezije, Služba se potpuno drži propisanih uzora, ali Sava ipak i ovde uspeva da izvaja topao i human lik svoga oca sveca.

Za deset godina boravka u zemlji Sava je učinio veliki napor na konsolidovanju prilika u državi i na crkvenom polju. Pomagao je bratu Stefanu u državnim i diplomatskim poslovima, obnavljao je religiozni život, gradio crkve, putovao po zemlji poučavajući narod, ali je u prvom redu delovao svojom iskreno pobožnošću i primernim duhovničkim životom. Uredio je Srpske manastire po Studeničkom tipiku, prenoseći tako "obraz" Svete Gore po Srbiji. U Studenici je razvio književnu školu i od ove Nemanjine zadužbine načinio centar duhovnog života i Nemanjinog svetačkog kulta. Studenica je postala mati Srpskih crkava. Ako je tačno, a jeste, da je dolazeći iz Svete Gore nad očevim moštima izmirio zavđenu braću i njihove sinove, on se kao studenički iguman snagom svoje duhovnosti i rodoljublja izdigao daleko iznad ratoborne braće i postao jedina moralna snaga koja je mogla da povrati mir u dušama razjedinjene i prkosne vlastele, a narodu da ulije veru u pravičnost.

Dok je Sava postepeno pripremao osnov na kome će se graditi samostalnost Srpske crkve, Stefan je kao svetovni gospodar težio brzom sticanju državne samostalnosti, koje mu je postalo dostupno kad je prikinuo s provizantijskom politikom i okrenuvši se Zapadu dobio kraljevski venac iz Rima 1217. godine. Ponovni Savin odlazak ubrzo potom u Svetu Goru tumači se kao dokaz njegovog neslaganja sa Stefanovom politikom, ali se može shvatiti i kao priprema za pokušaj da se izdejstvuje samostalnost Srpske crkve. Vizantijski car i carigradski patrijarh, koji stoluju u Nikeji, morali su se s pažnjom odnositi prema ovakvim Srpskim zahtevima. Savina namera da samostalnost Srpske crkve traži od njih, a ne od Rima ili otcepljenih grčkih crkvenih centrala na Balkanu, označavala je punu Savinu odanost izvornom pravoslavlju i priznavanje autoriteta vizantijskog cara kao gospodara vaseljene, a njegovog patrijarha kao duhovnog vođe pokolebanog pravoslavlja. Iako je Srpski zahtev bio neobično smeo, on je poštovao legalitet i u dobu kad su se otpadnici rađali na sve strane, te nije mogao biti odbijen. Naprotiv, njime je počelo postepeno vraćanje vere u opstanak istočne hrišćanske kulture. U Nikeji 1219. Sava je postao prvi Srpski arhiepiskop, Srpska crkva je postala samostaln i ni od koga zavisna arhiepiskopija. Time je Sava, u vremenu potonule političke nezavisnosti na balkanskim prostorima, uspeo da u punoj meri ostvari ono za šta se već odavno, možda još u Humu, opredelio, samostalnost Srpske crkve koja neće zavisiti ni od Zapada, tada neobično moćnog, ni od Istoka, koji je jedva preživljavao, a ne napuštajući pripadanje jednom višem civilizacijskom modelu kome je svim svojim delovanjem uputio srpsku kulturu.

U godinama u koje su mu predstojale Sava je organizovao Srpsku crkvu. Za njen pravni osnov sastavio je Zakonopravilo (u našoj medievistici i literaturi poznatije pod ruskim nazivom Krmčija ili Nomokanon), na bazi odredaba odabranih iz vizantijskog zakonodavstva, kojimaa se na temeljima grčko-rimskog prav određuju građanski i crkveni odnosi i obezbeđuje saglasje između države i crkve kao ravnopravnih partnera u vođenju zemlje. (Savino Zakonopravilo se upravo, tek danas, prvi put, porevodi na savremeni srpski jezik). Time je, više nego bilo čim drugim, učinio svoju zemlju delom hrišćanske evropske civilizacije. Osnovano je na srpskoj teritoriji deset srpskih episkopija - Prizrensku, Lipljansku, Hvostansku, Topličku, Rašku, Moravičku, Dabarsku, Budimljansku, Zetsku i Humsku, s arhiepiskopijom u Žiči na čelu. Uz episkopije nastajale su više bogoslovske škole za obrazovanje svešteničkog sloja, a najviša škola pri arhiepiskopiji morala je imati rang teološkog fakulteta. Razvijeni su centri, skriptoriji, gde su prepisivane neophodne obredne knjige, ali su nastajala i originalna književna dela, najpre ona o kultu svetog Simeona. Došlo je do naglog procvata srpskog besedništva, a sa njim i bogaćenja književnog jezika, o čemu najbolje svedoči učena rečitost Domentijana, koji se upravo u to vreme morao školovati u nekom episkopskom sedištu. Sam sveti Sava držao je brojne propovedi, koje u svojim interpretacijama donose njegovi biografi.

Poslednji poznat tekst svetog Save jeste "Poslanica igumanu Spiridonu", pisana u Jerusalimu 1233/4. godine To je jedino sačuvano Savino lično pismo i ono dirljivo govori o jednij plemenitoj i osećajnoj prirodi, koja deluje ljubavlju i blagošću, a ne snagom svog ogromnog autoriteta.

U poslednjim godinama života sveti Sava je u dva maha obilazio Svete zemlje, sledeći zemaljske puteve Božjega sina. Prvi put, 1229, posetio je Jerusalim i celu Palestinu i sastao se sa jerusalimskim patrijarhom Atanasijem. Na drugo putovanje krenuo je 1233. pošto je prethodno arhiepiskopsku palicu predao svom učeniku Arseniju. Tada je bio u Egiptu, na Sinaju, u Siriji i drugim svetskim mestima, i sastao se s patrijarsima Aleksandrije i Antiohije. Svojim autoritetom i izvanrednom ličnošću stekao je opšte poštovanje i divljenje i svuda ostavljao traga o Srpskoj crkvi i svom otačstvu poklonima, obnavljanjem crkava, građenjem kapela, upisivanjem u ktitorske knjige po celom hrišćanskom istoku. Proneo je srpsko ime i zapisao ga na tragovima Hristovih stopa, ozario se večnom tavorskom svetlošću, uspostavio trajne veze Srba sa izvornim hrišćanskim svetilištima i dobio priznanje srpske crkvene samostalnosti od svim istočnih patrijarha. Ali, uz to kao osvedočeni poštovalac pravoslavne ekumene imao je snage da posreduje, za vreme drugog putovanja, za priznanje Bugarske patrijaršije i njeno vraćanje u pravoslavnu maticu, čime se, mišlju i delom, uzdigao do visine duhovnog čilika balkanskih Slovena i postao ličnost opštehrišćanskog Istoka koji se obnavljao.

Iscrpljen dugim putovanjem, sveti Sava je na povratku umro u bugarskom prestonom gradu Trnovu 14. januara 1235. Dve godine kasnije srpski kralj Vladislav, Savin sinovac, preneo je Savine mošti u Srbiju i s počastima ih sahranio u svojoj zadužbini, manastiru Mileševi. Savin grob postao je veliko svetilište srpskog naroda i inspiracija mileševskih monaha da se posvete negovanju kulta svetoga Save. Pod Turcima Mileševa prerasta u centar otpora, te Turci 1594. spaljuju mošti svetoga Save na Vračaru u Beogradu, čineći ga tako posthumnim mučenikom. Nijedna ličnost srpske istorije nije tako duboko prodrla u dušu srpskog naroda kao sveti Sava. On je postao mitska ličnost narodnog verovanja i stalno prisutan podsticaj za umetničko i naučno istraživanje njegove ličnosti i sveobuhvatnog dela.

Sveti Sava se svesno, od rane mladosti, okrenuo izvorištima evropske civilizacije, njenoj starijoj, istočnoj kulturi. S toga su krah Vizantije i rušenje Carigrada morali snažno da ga se kosnu, mogli da pokolebaju njegovo biće iz osnova. Ali užas i razočarenje pobedila je njegova aktivna priroda, i on je u novim okolnostima, kada je njegovo otačstvo bilo sa svih strana pritisnuo onom istom opasnošću koja je i Božansku Mudrust, Svetu Sofiju, bacila pod noge i oskrnavila, našao snage da idejom doslednošću i državničkom dalekovidnošću nastavi započeti rad na osamostaljivanju Srpske crkve i da ga uspešno ostvari, da mudrom politikom i tolerancijom omogući priznanje srpske državne samostalnosti, kraljevskom krunom iz Rima za brata Stefana, da organizuje Srpsku crkvu i kulturni život, uzdigne srpsku zemlju na nivo civilizovane pravne države, da od Srba stvori uljuđenje ljude, kako bi Milan Kašanin rekao.

Ovakav Savin stav morao je, pre svega, poticati iz svesti da ljudske vrednosti, ma gde stvorene, ne propadaju, a da se naleti varvarije razumom zaustavljaju, da svi ljudi, narodi i pojedinci, imaju pravo na sopstveni identitet, a da svi zajedno grade prosvećenu vaseljenu. To je za svetog Savu bila prednost kulture koju je odabrao. Oblikujući sebe po modelima takvog humaniteta, on je uzor čoveka video u svom literalnom junaku, svetom Simeonu, svome ocu Nemanji, koji u Savinoj književnoj interpretaciji postaje paradigmatičan lik civilizacijskog čoveka, hrišćanskog vladara i smernog duhovnika.

- 100 najznamenitijih Srba - Princip- Beograd

[Aspirin]

MIHAILO PUPIN (1854 - 1935)
Potekao iz malog sela Idvora, "koje ne možete naći ni na jednoj zemljopisnoj karti", kako je napisao u autobiografiji, upornom borbom i neumornim radom Mihailo Pupin je izborio sebi visoko i slavno mesto u svetskoj nauci. Za razliku od našeg drugog velikog Srbina Nikole Tesle, koji je u Ameriku stupio kao priznati elektrotehničar, Pupin je tamo došao kao dvadesetogodišnjak bez završene škole, zanata i znanja engleskog jezika. Zato je morao da provede šest teških godina borbe za opstanak prihvatajući se gotovo svakog posla koji je mogao naći. Bio je farmer, nosač uglja, moler, drvoseča i fabrički radnik. Radio je ono što je naučio u Idvoru od oca, uglednog seljaka i mudre majke koja ga je uvek podsticala da uči i ode u svet u kome je videla sinovljevu budućnost. U kući je vaspitavan u duhu srpskih tradicija kojima je ostao veran do kraja života. U dvorskoj osnovnoj školi stekao je skromno znanje koje je proširio u gimnaziji u Pančevu. Njegovo redovno školovanje prekinuto je onda kada je na protestnoj bakljadi uhvaćen da gazi spaljenu austrijsku zastavu. Morao je da napusti Pančevo i nastavi školovanje u Pragu. Ubrzo ga je stigla nova nesreća, imro mu je otac; kako više nije mogao da očekuje finansijsku potporu od porodice, on se praktično bez centa u džepu upućuje u Ameriku.
Posle mukotrpnog prelaska Atlantika i teškog razdoblja borbe za goli život u Americi, onog trenutka kada je dobio bolji posao u fabrici keksa, prihvatio se učenja u fabričkoj večernjoj školi. Bila je to njegova životna šansa i on se s ogromnom energijom posvećuje učenju engleskog, latinskog i grčkog jezika, istorije i prirodnih nauka. Cilj mu je bio da se pripremi za polaganje prijemnog ispita na Kolumbija-univerzitetu, što je uspeo 1879. godine. Na studijama se izdržavao od sopstvenog rada i malih nagrada koje je dobijao kao uspešan student. Tek na trećoj godini studija prestao je da se bavi fizičkim radom - onda kada je uspeo da dođe do sredstava za život podučavajući studente.
Svoje izuzetne kvalitete Pupin je iskazao na Univerzitetu; pružila mu se prilika da nastavi postdiplomske studije. Jedno vreme, on se kolebao da li da nastavi studije jezika ili da se bavi tehnikom. I na jednom i na drugom polju postigao je odlične rezultate. Konačno, prevagnula je želja za studijama tehnike i tako se ubrzo našao u Evropi - u Kembridžu, gde je došao sa željom da se bavi Maksvelovom elektromagnetskom teorijom.
U Kembridžu su Pupina očekivala nova iznenađenja. Iako je bio među najboljim studentima na Kolumbija-univerzitetu, njegovo znanje fizike i matematike nije bilo ravno znanju engleskih studenata. Tako je opet morao da radi više od ostalih. Uspeo je da se održi u klasi talantovanih matamatičara - čuvenoj trajpos grupi - ali sam nije zadovoljan postignutim znanjem. Iskoristio je sledeću priliku i kao prvi Tindalov stipendista nastavlja postdiplomske studije u Berlinu kod čuvenog naučnika Helmholca. U Berlinu je radio doktorsku disertaciju iz oblasti fizičke hemije i posle četiri godine rada dovršio je tezu pod naslovom "Osmotski pritisak i njegov odnos prema slobodnoj energiji".
Studiranje u Kembridžu i Berlinu ostavilo je duboki utisak na Pupina i nesumnjivo imalo veliki uticaj na njegov dalji rad. Bilo je to u slavno doba nauke i mlai naučnik je imao prilike da upozna velike svetske nauke i radi u društvu sa njima. U Kembridžu su tada radili Lord Rejli, Džordž Stouks, Džon Džozef Tomson, a u Berlinu Helmholc i Kirhof. Za vreme Pupinog boravka u Berlinu 1887. godine održana je i čuvena sednica Društva za fiziku kojoj je predsedavao Helmholc i objavio istorijsko Hercovo otkriće oscilatora i dipola koji emituje elektromagnetske talase.
Akademsku karijeru otpočeo je na nvoosnovanom Odseku elektrotehnike na Rudarskoj školi Kolumbija-univerziteta. Zajedno s kolegom Krokerom, Pupin je pristupio ostvarenju zamisli o novoj elektrotehničkoj školi. Bilo je potrebno dokazati zrelost elektrotehnike kao nove grane tehnike, koja može da se razvija nezavisno od mašinstva i fizike. Uz ostale teškoće, nije bilo mateerijalnih sredstava na novu školu pa su Kroker i Pupin držali javna predavanja o eketricitetu ne bi li sakupili novac za kupovinu osnovnih instrumenata. Iako preopterećen nastavom Pupin je nalzio vremena da se bavi i naučnim radom. Iz ovog perioda su njegovi prvi naučni radovi o prolasku struje kroz razređene gasove, što mu je kasnije pomoglo da bude među prvima koji su proizvodili H-zrake, kada ih Tentgen otkrio. Pupin je vrlo brzo stekao ugled istaknutog stručnjaka za elektricitet, pa ga je Institut američkih elektroinženjera pozvao da održi predavanje u Bostonu o nekim važnim pitanjima u vezi sa naizmeničnim strujama. Prihvatio se posla i njegovo predavanje "Praktična strana teorija naizmeničnih struja" imalo je snažnog odjeka u stručnoj javnsti te je pomoglo pobedi Teslinog sistema proizvođenja, prenosa i korišćenja naizmeničnih struja nad Edisonovim sistemom jednosmernih struja. Zbog njegovih stavova o prednostima naizmeničnih struja Pupina su neke kolege proglasile "jeretikom" pa su čak zahtevali i njegovu ostavku na položaj profesora Kolumbija-univerziteta. Pupin ostavku nije podneo niti je to od njega zvanično bilo zatraženo.
Na Kolumbija-univerzitetu Pupin je najpre predavao matematičku fiz8ku, zatim nauku o toploti, hidrauliku i dinamiku.
Prvi veliki uspeh u naučnom radu ostvario je u oblasti ispitivanja harmonika izvora naizmenične struje. Pomoću oscilatornih kola, rezonatora, izdvajao je pojedine harmonike iz složeno-periodične naizmenične struje i merio njihov intenzitet. Na izvestan način ovo je analogno sa ispitivanjem harmonika zvuka, što je radio njegov mentor Helmholc u Berlinu, ali je tehnika merenja i ostalo bilo originalnok, tako da su rezultati ovih istraživanja objavljeni u naučnim časopisima. na ovim radovima zasniva se i Pupinov pronalazak višestruke telegrafije, univerzalne tehnike za prenos više odvojenih signala po istom fizičkom prenosnom putu. Ovo otkriće zaštitio je sa nekoliko patenata, a sama tehnika se i danas primenjuje i u najmodernijim telekomunikacionim sistemima. U Pupinovo doba ova tehnika je relativno sporo ulazila u prkasu jer još nije bilo pgodnih postupaka modulacija i odgovarajućih generatora bez kojih se ovo otkriće nije moglo u punoj meri iskoristiti.
Krajem 1895. godine svet je sa uzbuđenjem saznao da je Rentgen otkrio nepoznate zrake koji mogu da prolaze kroz drvo, hartiju, izolatore i tanje slojeve metala i da ostavljaju tragove na fotografskoj ploči. Kada je saznao za ovo otkriće, Pupin se setio svojih zaboravljenih vakuum-cevi iz doba kada je proučavao parolaz struje kroz razrađene gasve, iskoristio ih da proizvede H-zrake i bio među prvima koji su u SAD pravili rentgenske snimke. Ovim ispitivanjima Pupin je posvetio samo tri meseca rada ali je za tako kratko vreme uspeo da postigne nekoliko originalnih rezultata. Primenom fluorescentnog zastora postavljenog ispred filma uspeo je da skrati vreme ekspozicije za dvadesetak puta, od sata na nekoliko minuta. Na osnovu eksperimentalnih rezultata došao je do zaključka da se udarom primarnih H-zraka generišu radovima na području H-zraka Pupin je pisao u časopisima, a aprila 1896. održao je i predavanje o njima pred Njujorškom akademijom nauka.
Najveće i najznačajnije Pupinovo otkriće odnosi se na matematičko rešenje problema prenosa naizmeničnih telfonskih struja po vodovima. I pre pojave Pupinove teorije prostiranja telefonskih struja po vodovima, znalo se da glavnu smetnju u prenosu ovih signala stvara podužna kapacitivnost voda. Francuz Vaski i Engles Hevisajd konstatovali su da treba povećati podužnu induktivnost voda, ali nisu uspeli da otkriju način kako da se to izvede. I pokušaji drugih da eksperimentalnim putem odrede mesto i veličinu dodatnih induktivnosti nije urodilo plodom. Pupin je, međutim, krenuo od matematičkog Lagranžeovog rešenja za vibracije zategnute žice. Razradio je novu matematičku teoriju prenosa oscilacija kroz konac s raspoređenim masama i na osnovu ovog rešenja došao do potrebnih veličina u analognom električnom modelu voda sa periodično umetnutim induktivnostima.
Da bi proverio svoju teoriju, Pupin je mogao da sagradi veštački vod na kome je u laboratrijskim uslovima ispitivao pojavu prostiranja telefonskih struja po vodovima. Izgradnja veštačkog voda koji verno oponašao realni vod zahtevala je puno eksperimentinjanja i proračunavanja. U svojoj autobiografiji Pupin je pisao da mu to gotovo ništa nije bilo lakše od razrade teorije induktivno opterećenih vodova. U pet kutija veličine oko četvrt kubnog metra Pupin je smestio ekvivalent od 400 km kabla. Na svaku milju mogao je da umetne specijalni kalem ili da ga isključi. Bez kalemova to je bio običan vod, odnosno kabl. Tako je mogao da uporedi prenos po neopterećenom i opterećenom kablu i da nedvosmisleno potvrdi svoje teorijske analize. Pupinovi radovi o veštačkim vodovima i metodi induktivnog opterećivanja kablova prevedeni su, gotovo istovremeno, na nemački i francuski jezik i njegovo epohalno otkriće, zaštićeno patentima, našlo je vrlo brzo put do primene. U SAD Pupinove patente otkupila je Američka telefonsko-telegrafska kompanija, a u Evropi nemačka firma "Simens". Na samom početku dždž veka "pupinizacija" je otpočela svoj trijumfalni put. S Pupinovim kablovima prenos telefonskih razgovora postao je moguć u međugradskim razmerama i to je bio ogroman skok u razvoju telfonije. Značaj ovog otkrića tek se samnjio tridesetak godina kasnije kada se razvila elektronika, ali je pupinizacija i do danas ostala u primeni u nekim specijalnim slučajevima.
Posle ovih otkrića ime Mihaila Pupina koji je i pre toga bio poznat u naučnom svetu, postalo je veoma poznato u SAD i Evropi. Pupin je postao slavan i bogat.
Godine 1901. naimenovan je za redovnog profesora. Njegova uspešna naučna i pedagoška karijera potrajala sve do 1929. godine kada je otišao u penziju. Biti Pupinov đak bila je velika privilegija. Nekoliko budućih velikih naučnika, kao što su Armstrong, pronalazač superhterodinskog prijemnika i frekvencije modulacije, budući nobelovac Miliken i drugi, visoko su cenili svog profesora Pupina i smatrali ga izuzetno zaslužnim za njihov naučni razvoj.
Još dok je boravio u Kembridžu Pupin se upoznao s pokretom za poboljšanje i uzdizanje naučno-istraživačkog rada u Engleskoj i Evropi. I pored uspeha engleske nauke i tradicionalno proverenih metoda školovanja mladih, u Kembridžu su neki naučnici tražili izmene u metodama rad, jer tradicionalni sistem nije najbolje podsticao i pripremao malde ljude za samostalni istraživački rad. U Nemačkoj je Pupin upoznao najravijenije naučno-istraživačke laboratorije i sagledao značaj praktičnog rada za razvijanje i negovanje budućih naučnih stvaralac. Obogaćen velikim iskustvom, Pupin je sa ogromnom energijom, po povratku u SAD 1889. godine, prionuo na posao i kroz rad na Kolumbija-univerzitetu i pri raznim stručnim udruženjima stlano isticao potrebu za reformama u obrazovanju i pristupu naučno-istraživačkom radu. U samo nekoliko godina rada našao se među najistaknutijim ljudima svoje struke i postao priznati autoritet na polju organizacije nauke. U znak priznanja za postignute uspehe Pupin je bio biran za predsednika ili potpredsednika najviših naučno-stručnih isntitucija kao što je Institut američkih elektroinženjea. Njujorška akademija nauka, Radio-institu Amerike. Američko društvo za unapređivanje čnauke i dr.
Pupin je patentirao ukupno 4 svoja pronalaska u razdoblju od 1884. do 1924. Gotovo svi patenti su iz oblasti telegrafije, telefonije i radio-tehniike. Prmio je veliki broj diploma i medalja kao priznanje za ono što je stvorio i pružio. Pupin je bio i plodan pisac. Objavio je Eletromagnetnu teoriju 1985. godine, autobiografiju pod naslovom Og useljenika do pronalazača, koja je doživela veliki broj izdanja u SAD, za koju je dobio Pulicerovu nagradu i koja je bila školska lektira. Ova autobiografija prevedena je na više jezika a na našem jeziku pojavila se u dva prevoda, 1929. i 1979. godine, Kadnije, Pupin je objavio knjige Nova reformacija i Romansa mašina, u kojima je izneo svoje viđenje nastanka nauke o elektricitetu i razvoja društva pod uticajem tehnike. Priredio je i jednu knjigu o spomenicima Južnih Slovena koja je objavljena 1919. godine. Ova knjiga pomogla je da se svetska javnost upozna sa Južnim Slovenima koji su tada prvi put osnovali zajedničku državu.
Mihailo Pupin je bio poznat i kao veliki humanista i političar. Među našim iseljenicima u SAD bio je aktivan i znatno je doprineo obaveštavanju američke javnosti o stradnjima i naprima Južnih Slovena da se oslobode tuđinske okupacije i stvore svoju državu. Organizovao je pomoć Srbiji i Crnoj Gori u doba balkasnih ratova i u Prvom svetskom ratu. U veoma kritičnom stanju momentu po granice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenac, o kojima se raspravljalo posle Prvog svetskog rata. Pupin je 19. aprila 1919. predsedniku SAD uputio Memorandum u kome mu izlaže bitne činjenice na osnovu kojih je predsednik SAD Vudro Vilson tri dana kasnije dao izjavu o nepriznavanju Lononskog ugovora Saveznika sa Italijom. Tako su za Jugoslaviju bili spaseni deo Banata, Bled i bledski trougao s Triglavom, deo Dalmacije, Međumurje i Baranja.
Pupin je bio prvi diplomata Srbije u SAD. Postavljen je za počasnog konzula 1912. i ovu dužnost obavljao do 1920 kada je smenjen zbog sukoba sa nekim srpskim političarima.
U rodnu zemlju dolazi je šest puta: tri puta kada je boravio na studijama u Evropi, jedanput kada je sklopio ugovor sa "Simensom za otkup patenta "pupinizacije" i dva puta posle Prvog svetskog rata.
Pupin je osnovao nekoliko fondova u našoj zemlji za školovanje omladine, za publikovanje materijala o srpskim starinama i Fond za rad u narodnom domu i baštovanskoj i voćarskoj školi Pupina u Idvoru. Finansijski je pomogao mnoga društva, zajednice i porodice. Njegova pomoć doprla je do svih krajeva nekadašnje Jugoslavije. U spomen na Mihaila Pupina i Edvoru, u osnvnoj školi koju je tamo pohađao, izrađen je memorijalni muzej, obnovljena zgrada Narodnog doma koji je finansirao Pupin, izgrađena pošta s telefonskom centralom koja je omogućila svim žiteljima ovog sela da dobiju telefonsku vezu sa svetom.

- 100 najznamenitijih Srba - Princip- Beograd

[Aspirin]

MARKO KRALJEVIĆ (oko 1335 - 1395)
Epski lik Marka Kraljevića snažno je zasenio istorijsku ličnost i suviše je udaljio od stvarnosti. Njegova epska slava bacila je senku na rod njegov, posebno na oca, kralja Vukašina, i strica, despota Jovana Uglješu, istaknute državnike XIV veka. Pravičnost Markovu predanje suprotstavlja pohlepnim velikašima Vukašinu i Uglješi. Tradicija je Vukašinai Uglješu optužila i osudila kao podmukle ubice poslednjeg Nemanjića, nejakog cara Uroša. Stvarnost je bila drugačija.
Braća Vukašin i Uglješa Mrnjavčević u vreme raspada Srpskog carstva postali su najmoćniji oblasni gospodari. Snaga njihova, pre sv ega, ogledala se u teritoriji kojom su upravljali, ali i u razgranatim porodičnim vezama sa Balšićima, kesarom Vojihnom, Vlatkom Paskačićem i Radoslavom Hlapenom, čijom je ćerkom bio oženjen Vukašinov najstariji sin Marko. Avgusta ili septembra 1365, uz pristanak cara Uroša i blagoslov carice Jelene, moćni Vukašin je krunisan za kralja i savladara Uroševa, a Uglješa je u Serskoj oblasti sa titulom despota nasledio staru caricu. Osvojivši deo Volerona, Uglješa je čak proširio istočne granice srpske države iz doba Stefana Dušana. Mrnjavčevići su ostvarili čvrstu vlast od jezera Poru u Trakiji do Ohrida, Skoplja i Prizrena, a s obzirom na razgranate porodične veze posredno su uticali na zbivanja na znatno većoj teritoriji.
Pod okriljem moćnog oca i strica, Marku je predstojala blistava karijera državnika. Po pravu prvorodstva dobio je titulu mladog kraljnja i na taj način zvanično postao prestolonaslednik. To potvrđuje natpis na nadvratniku crkve Sv. nedelje u Prizrenu. Ova ckrva je sazidana i živopisana uoči Maričke bitke "zapovešču i sa otkupom gospodina mladog kralja Marka". Ne zna se kada je Vukašinov sin zvanično proglašen za mladog kralja, ali je izvesno da prezime Kraljević potiče od titule. Upravo činjenica da je to prezime nagoveštavalo pojavu nove dinastije izazvala je gnev ostalih velikaša, protivnika Mrnjavčevića. proglašenjem Marka za mladog kralja potisnuta je neprikosnovena svetorodna dinasija Nemanjića.
Posle Maričke bitke, 1371, iz koje se nisu vratili Vukašin i Uglješa, Maarko Kraljević je formalnopravno postao savladar cara Uroša, a posle smrti poslednjeg Nemanjića (2. ili 4. decembra 1371) jedini zakoniti vladar. Iako je jedini nosio titulu kralja, niko nije ni pomišljao da ga prizna za vrhovnog gospodara. Bez podrške moćnog oca i strica, kruna mu je služila samo kao ukras. Bez vojske, koja je izginula na turskoj teritoriji, izgubio je Prizren i Skoplje.
U takvim okolnostima Marko je postao sultanov vazal. Štaviše, i na suženoj teritoriji u zapadnoj Makedoniji, koja mu je preostala posle nasilne deobe države, sa Prilepom kao jedinim većim gradom, legitimni srpski kralj delio je vlast s kraljicom majkom i bratom Andrijašom.
Do kraja života Marko je ostao veran podanik sultanov. Turske čete su obilazile oblasti vernih vazala. Ništa se ne zna o učešću kralja Marka na Kosovu. Baš u godini Kosovskog boja, njegov mlađi brat Andrijaš podigao je na obali Treske manastir Sv. Andrije.
Odnos prema Turcima Marko nije menjao ni posle skupa hrišćanskih vazala koji je sultan Bajazit u zimu 1393/94. sazvao u Seru. Lukavo demonstrirajući silu, sulatan je naredio da se pogube okupljeni vazalai, da bi u poslednjem trenutku promenio odluku. Ovaj pritisak braća Paleolozi, car Manojlo II i despot Teodor, nisu mogli da izdrže. Oni su okrenuli list i počeli da pružaju otpor okrutnom sultanu. Zajedno s Paleolozima zakleli su se i neki drugi hrišćanski prvaci "da više neće dolaziti na Portu velikom gospodaru". Događaj u Seru verovatno je prouzrokovao politički zaokret pa i razlaz među Vukašinovim sinovima. Andrijaš i Dmitar podigli su 1394. u Dubrovniku poklad koji je položio njihov otac u vreme svog blagostanja i prišli ugarskom kralju Žigmundu, ljutom protivniku Turaka. Za razliku od braće, Marko je ostao dosledan. Poginuo je 17. maja 1395. na Rovinama boreći se na turskoj strani protiv vlaškog vojvode Mirče.
Na strani Turaka tada su se borili knez Stefan Lazarević i Konstantin Dejanović ako ne i po (svojoj) volji, a ono po nuždi, tako da kažu za glaženog Marka da je rekao Konstantinu:....molim Gospoda da bude hrišćanima pomoćnik, aja neka budem prvi među mrtvima u ovom ratu". I kada bi se ovaj iskaz, koji posredno prenosi Konstantinu Filozof, prihvatio kao načelo državnika porobljene zemlje i svesno žrtvovanje voše za dobrobit podanika, Marko Kraljević ne bi imao mesto među sto najnamenitijih Srba. Ali Marko je najpopularniji epski junak Južnih Slovena.

Iako se Markom Kraljevićem bavila cela jedna plejada značajnih istoričara usmene književnosti, naših i stranih (da spomenemo samo Vuka Karadžića, Vatroslava Jagića, Stojana Novakovića, Tomislava Maretića, Vladimira Ćorovića, Nikolu Banaševića, Sretu Stojkovića, Asmusa Serensena, Mihaila Halanskog, Andrea Vajana, Veselina Čajkanovića, Vojislava Đurića, Vida Latkovića, Svetozara Matića), ni do danas nije utvrđeno zašto je baš Marko Kraljević postao najomiljeniji srpski epski lik, prevashodno u epskoj poeziji i baladama, ali i u istorijskim i mitskim predanjima; pominju ga poslovice i izreke, pa čak i šaljive priče. Ušao je, takođe, i u usmenu tradiciju svih južnoslovenskih, pa i ostalih balkanskih naroda.
Njegova epska biografija zapamtila je od golih istorijskih činjenica njegovu vladarsku titulu i prestonicu Prilep, imena njegovog oca i braće, njegove bračne nevolje, mnoge lokalitete kuda je prošao i gde je delovao, prihvatila ga je kao turskog vazala, zabeležila njegovu smrt. No, shodno zakonitostima narodne tradicije, Markova epska biografija postala je svojevrstan okvir etnopsiholoških osobina čitavog srpskog naroda, sinteza usmeno-poetskog doživljaja istorije i svakodnevne realnosti, i najzad, mangetsko polje za slojevite internacionalne motive kojima se junačka biografija uopšte gradi.
Razvijajući se u nekoliko paralelnih tokova koji se prepliću, Markov epski život je neobično bogat. On je sin Vukašina i sestre vojvode Momčila - Jevrosime, koja je utisnuta u tradicijsko pamćenje nezaboravnom slikom svog pomganja bratu, izuzetnom junaku, opkoljenom na prevaru. I sama zarobljena, onemogućena, savezane "kose za direkte", ona, na bratovljev glas, cinke "kako ljuta guja", i, iznad svakog bola, uspeva da se oslobodi: Manu glavom i ostalom snagom; /Iz glave je kose iščupala,/ Ostavila kose na direku.
Etičku čistotu, moralnu i fizičku snagu u ovom svom, uslovno realnom poreklu, Marko nasleđuje sa majčine strane - "turi se na ujaka, na ujaka, vojvodu Momčila", i njegov lik se gradi na suprotstavljanju moralno negativnom, fizički kržljavom ocu. Majka je Markova ispovednik i savetodavac, ona sudi o njegovom ponašanju i o njegovim delima. Na vertikali matrijarhata izrasta njihov psihološki odnos i prilagođava se srpskom običajnom, hrišćanskom i moralnom kodeksu, ali i istorijskoj neminovnosti: "Nemoj, sine, govoriti krivo /Ni po babu ni po stričevima, / Već po pravdi Boga istinoga", reći će mu mati kada bude trebalo da bdi nad svetorodnom lozom Nemanjića, i da očuva legitimni kontinuitet Srpskog carstva suprotstavljajući se rođenom ocu. Ali mati će mu isto tako u trenutku kada on treba da se opredeli između tri "knjige" - poziva na venačno kumstvo, kršteno kumstvo i vazalnu dužnost, mudro savetovati: "O, moj sinko Kraljeviću Marko, / U svate se ide na veselje, / Na kumstvo se ide po zakonu, / Na vojsku se ide od nevolje: /Idi, sinko, na carevu vojsku; / I Bog će nam, sinko, oprostiti, / A Turci nam neće razumjeti".
Na toj rascepljenosti između sudbinske nevoljnosti, koju mu je zaista dodelila istorija, i nacionalnog i verskog osećanja koje on sobom nosi, umnogome se u tradiciji oblikuje Markov lik.
Tako je i u svom prevashodno istoriografskom delu Žitije Stefana Lazarevića (nastalom 1431-1435), Konstantin Filozof Marka pustio da progovori rečima poslednje volje, pred samu bitku na Ravinama: "Ja kažem i molim Gospoda da bude hrišćanima pomoćnik, a ja neka budem prvi među mrtvima u ovom ratu." Činjenica da je Marko zaista poginuo na turskoj strani u ovom ratu dala je njegovoj ispovesti prizvuk verodostojnosti utoliko jači što je Konstantin Markove reči interpretirao stilizacijom istorijskog predanja koje po samom zahtevu vrste ne dozvoljava sumnju u "istinitost" kazivanja. Pustio je Marka da ih izgovori pred svedocima i očevicima: "tako kažu za blaženog Marka da je rekao"; dao je njegovoj samrtnoj poruci dimenziju opšte psihološke tragedije turskih vazala hrišćana - "Svi ovi behu Ismailćani, ako i ne sa voljom, a ono po nuždi". Ukoliko to nije bila Konstantinova sopstvena vizija vazalstva, već odjek javnog mnjenja, onda je to sjajan dokaz da je predanje sagledalo osnovnu tragičnu rascepljenost Markovog lika i na njoj počelo graditi dubinsku, idejnu strukturu epske poezije o njemu (Turke dvori na korist kaursku. / Svim je Turcim Marko dodijao).
U brojnim pesmama Marko se formalnom, bespogovornom vazalstvu unutar sebe opire, oblikujući jedan poseban, samosvestan odnos prema sultanu zbog čega ga ovaj kažnjava, ali pošto zavisi od njegove pomoći mora prihvatiti Marka takvog kakav jeste. Marko je često u sultanovoj tamnici (Kosa mu je do zemljice crne; / Polu stere, polom se pokriva; / Nokti su mu orati bi mogo, / Ubila ga memla od kamena, /Pocrnio kako kamen sinji).
Veliki, neuništivi usamljenik, on gubi ali i povraća snagu pijući "tuluminom vino" i opstaje. Iz sužanjstva ga oslobađaju onda kada postaje neophodan da bi se suprotstavio sultanovom protivniku ili opštim turskim neprijateljima. Turci su bez Marka uvek poraženi (Navalite, ljuta Arapijo! / Nema onog dobroga junaka / Na šarenu konju velikome). I sam car ga redovno moli da ga brani: "Brže da si, moj posinko Marko! / Brže da si, moj po Bogu sinko! / Arapi mi šator oboriše."
Taj odnos u kome Marko nije samo "sluga" (vazal) već posinak sultanu, po pravilu pretpostavlja Markovu nadmoćnost. On je prvi do cara, carev zatočenik, te Turci, carevi doglavnici i doušnici, samo privremeno mogu da mu naude. Njegova nadmoćnost se objektivizuje, koliko opisom njegovog spoljnjeg zastrašujućeg izgleda, toliko i psihičkom snagom njegove ličnosti, efektima koje ta snaga ostavlja na druge (Nešto crno drži u zubima / Kolik jagnje od pola godine; / Crnijem se osmehuje brkom. / Prevaljuje okom krvavijem, / Bijelijem poškripuje zubam). Kad svoj "bijeli kožuh" (koji mu je atribut u bugaršticama, "ćurak" deseteračkih pesama) prvrne naopako, i svoj buzdovan privuče, teško onom ko mu je najbliže. "Car s odmiče, Marko se primiče, / Dok dotera cara do duvara." Njegova ćudljiva plahovitost izaziva strah kod osvajača, oni od njega zebu. Marko je zaista "junak u pokorenom Srbinu... ne još u slobodi", da upotrebimo reči Vladimira Dvornikovića.
Marko slavi slavu, i čuva svoj nacionalni identitet. Prkosi turskoj veri i zakonima, pije uz ramazan vino, razigrano obestan, uvlači u igru i same Turke, s jednom dozom duhovite lukavosti, koja će mu omogućiti da sultanu ceo događaj prikaže kao mladalački altruizam: "Ako pijem, vera mi donosi; / Ak nagonim odže i hadžije, / Ne može mi ta obraz podneti / Da ja pijem oni da gledaju, / Nek ne idu meni u meanu."
Junak - mada pokoren, nadmoćan - ali ipak "sluga", posinak, ali - sultanov, Marko, ogoljene duše, opčinjen i uznemiren ženskom lepotom, gubi kontrolu nad sobom kada mu objektivnu istinu u lice baca ponosita sestra Leke kapetana, i s prezrenjem ga odbacuje kao prosca: "Voljela bih s jedu kosu plesti / U Prizrenu, našoj carevini, / No ja poći u Prilepa grada, / Markova se nazivati ljuba; / Jer je Marko turska pridvorica, / Sa Turcima bije i siječe, / Ni će imat groba ni ukopa, / Ni će s Marku s groba opojati, / Što će mene kod ljepote moje, / Budem ljuba turske pridvorice?"
Markova plahovita, neobuzdana surovost prema gordoj lepotici koji ukazuje, posledica je njegove srdite nemoći, kao što je u mnogim drugim slučajevima neka vrsta oduške na "ropsku stvarnost", neprimerena, besna samoodbrana od nje. Na istoj liniji srdite nemoći, koja se pretvara u pustu, besmislenu reakciju, izrasta njegov inat, sintetizovan u izreci "Inat je Marka u Stambol zajmio", ili u pitalici koju mu upućuje sultan: "Pošto bi se poturčio Marko?" - Za inat, čestiti care".
Hajdučke crtne na koje je posebno ukazao Radovan Samardžić i koje je Marko dobio u HVI veku kao borac za narodna prava nisu se kosile sa dva veka ranijim istorijskim činjenicama da su "turske akindžijske čete obilazil oblast vernih vazala", te i Markovu, pa je samim tim raja u njegovim oblastima bila pošteđena od turskog zuluma, a on počeo predstavljati njenog zaštitnika.
Narodna tradicija je poetskom slikom, pojednim primerima iskazivala spletove istorijskih okolnosti.
Mnogobrojne pesme o Marku kao zaštitniku nesrećnih, oličenih u devojci koja ne može da plati svadbarinu, pa joj je daruje on, ili, u drugoj, doduše Turkinji, koju spasava od čudovišta, deo su njegove epske biografije, bez obzira da li se ona zasniva na nacionalnim ili internacionalnim obrascima. Markova priznanja protivnicima, njegova prijateljstva i pobratimstva (čak i sa Turcima) ostvaruju se na nivou čovečanske osećajnosti, izvan svakog drugog merila.
Uspešnost Markovih megdana s različitim junacima oblikuje se ne samo na njegovoj ljudskoj hrabrosti, već i na njegovoj natprirodnoj moći.
U mitskom, uporednom toku njegove biografije, Marko je povezan sa vilama i drugim natprirodnim bićima. Po jednim varijantama, vila mu je mati, te mu otud tolika veličina i snaga; po drugima, vila ga je podojila u znak zahvalnosti što joj je zaklonio dete od sunca; po trećim, odužila mu se zašto što joje je odmrsio kose koje su joj se zaplele u crnu draču. Ulaskom u svet natprirodnog, Marko je dobio i moć nad tim svetom, ali i pomoć od njega. On u nizu predanja s lakoćom čupa drveće, podiže nepomerljivo kamenje, cedi suvu drenovinu, sabljom preseca stene. Brda nastaju od zemlje koju otrese sa svojih opanaka. Njegov konj Šarac bio je gubavo golemo ždrebe. "Uzeo ga je za rep, omanuo oko sebe, kao i druge konje što je ogledao, a kad je video da ga ne može pomeriti s mesta, kupio ga od kirdžija, izlečio ga i naučio piti vina".
U narodnim pričama Marko je običan čovek iz naroda, čobanin i govedar, seljak koji goni iz dubrave drva.
Po istorijskom predanju, Bog je "nekakvijem čudnim načinom prenio iz njega i Šarca u nekaku pećinu, u kojoj i sad obojca žive". Predanje mu je podarilo večni život i na dnu mora, i "kad timari svoga Šarca putnici na moru jasno čuju njegovo češalo. U ponoć, u gluvo doba, dolazi Mrko u svoj grad i uzima iz ambara zbo za Šarca".
U epskoj poeziji, koja postaje umetnost samo ako njeni junaci zadrže i opštečovečanske crte, Marko se ipak morao rastati o života. Sahranjen je u Svetoj Gori "bez biljega, da se njemu dušmani ne svete".


" 100 najznamenitijih Srba " Princip, Beograd

[himmel]

Definitivno najznamenitiji srbin je Nikola Tesla , a uz njega mozda najveci trag u svjetskoj javnosti je ostavio Slobodan Milosevic.

[Lucky]

Mislim da se ne mogu porediti okolnosti iz 12. i 20. vijeka pa samim tim nije moguce da se na istoj "takmicarskoj" listi nalaze Sveti Sava i Mihajlo Pupin..
Sveobuhvatno gledano Sveti Sava je svakako najznamenitiji Srbin, ali ja cu se bazirati samo na meni najzanimljiviji period, a to je 20. vijek:
1. Dragoljub Draza Mihailovic
2. Vladika Nikolaj Velimirovic
3. Nikola Tesla

[prela.prelicm@telrad.net]

1. Vuk Karadžić
2. Njegoš
3. Nikola Tesla

[nere68]

na podruciju BiH-a mislim u zadnjih X vijekova najznamenitiji
srbin je bio Radovan Karadzic jer srbi na ovom navedenom
prostoru svoju teritoriju kako je danas nazivaju RS nisu imali
vecu niti samostalniju nego danas.
mozda zalosno ali mozda i istinito kako ko gleda.

[komarac]

Za mene Rakto Mladic.Covjek koji je kombinovao humanost(sacuvao zene, djecu i starce u i oko Srebrenice) i herojstvo( unistio islamo-fasisticke horde Nasera Orica) ce ostati prava legenda kroz vijekove.