Na danasnji dan!

[Mr47]

Na današnji dan - 31. avgust
rts

12. - Rođen je rimski car Gaj Julije Kajsar Germanik Kaligula, koji je tokom vladavine od 37. do 41. ispoljio krajnju svirepost, neuračunljivost, samovolju i nečuveno rasipništvo.
1290. - Kralj Edvard I izbacio je Jevreje iz Engleske.
1354. - Srpski državni sabor proglasio je u Serezu Dušanov zakonik u celosti, čiji je prvi deo donet u srpskoj prestonici Skoplju 1349. Najznačajniji pravni dokument feudalne Srbije - „Zakonik blagovjernago cara Stefana” kako je glasio zvaničan naziv - utvrdio je opšta načela državnog uređenja najmoćnije države na jugoistoku Evrope. Pored ustavnih, sadržao je i kazneno-pravne i procesno-pravne odredbe i odredbe iz porodičnog i naslednog prava. Rađen je na osnovu običajnog, crkvenog i vizantijskog prava i odlikuje se humanošću, jer je štitio prava i najnižih staleža. Proklamovao je načelo zakonitosti: zakon je jači i od suprotne volje vladara.
1422. - Umro je engleski kralj Henri V, koji je tokom vladavine od 1413. do smrti nastavio Stogodišnji rat s Francuskom. Pobedio je Francuze 1415. kod Azenkura i osvojio Pariz.
1688. - Umro je engleski pisac i baptistički propovednik Džon Banjan, koji je 12 godina proveo u zatvoru zbog toga što je držao propovedi bez dozvole verskih vlasti.
1808. - U Beogradu je otvorena Velika škola, prva visokoškolska ustanova u Srbiji. Među dvadesetak studenata bili su i Aleksa, sin vođe Prvog srpskog ustanka Karađorđa, i Vuk Karadžić. Škola je prestala da radi 1813, posle propasti ustanka.
1811. - Rođen je francuski pisac Teofil Gotje, preteča parnasovaca, koji je kultivisao „umetnost radi umetnosti” [l„art pour l”art].
1867. - Umro je francuski pisac Šarl Bodler, jedan od najvećih pesnika 19. veka. Uz zbirku pesama „Cveće zla”, koju mnogi smatraju najvećim lirskim događajem 19. veka, objavio je prozno delo „Veštački raj”.
1876. - Zbačen je turski sultan Murat V, kojeg je na prestolu nasledio brat Abdul Hamid II.
1887. - Osnovan je Streljački savez Srbije, 36 godina posle formiranja prve streljačke družine. Savez je 1909, kad su delovale već 843 družine, učlanjen u Međunarodnu streljačku uniju i strelci iz Srbije su prvi put učestvovali na međunarodnim takmičenjima u Londonu i Hamburgu.
1898. - Rođen je srpski pisac Dušan Matić, član Srpske akademije nauka i umetnosti, pripadnik beogradskog nadrealističkog kruga.
1908. - Rođen je američki pisac jermenskog porekla Vilijam Sarojan.
1939. - Propali su pokušaji francuskog i britanskog premijera Eduara Dalađea i Artura Nevila Čemberlena da pregovaraju s nemačkim vođom Adolfom Hitlerom. Nacističke trupe su dan kasnije napale Poljsku i počeo je Drugi svetski rat.
1942. - Nemački general Ervin Romel obnovio je ofanzivu protiv Britanaca kod Alam Halfe u Egiptu u Drugom svetskom ratu u nameri da izbije na Suecki kanal, ali je pokušaj propao.
1944. - Sovjetska armija je u Drugom svetskom ratu izbacila nemačke trupe iz glavnog grada Rumunije Bukurešta.
1957. - Malaja [sadašnja Malezija] je stekla nezavisnost.
1962. - Umro je francuski slikar Žorž Brak, koji je s Pablom Pikasom 1905. osnovao kubistički pokret.
1962. - Trinidad i Tobago su postali nezavisna država.
1973. - Umro je američki filmski režiser irskog porekla Džon Ford, autor više od 200 filmova i dobitnik Oskara.
1983. - Sahrani vođe filipinske opozicije Beninja Akina u Manili je prisustvovalo više od milion ljudi.
1986. - Umro je engleski vajar Henri Mur, jedan od najvećih skulptora 20. veka, inostrani član Srpske akademije nauka i umetnosti.
1986. - Umro je finski državnik Urho Kekonen, predsednik Finske od 1956. do 1982, najistaknutiji finski političar posle Drugog svetskog rata.
1994. - Trupe bivšeg SSSR-a formalno su okončale poluvekovno vojno prisustvo u bivšoj Istočnoj Nemačkoj i na Baltiku, ceremonijom kojoj su prisustvovali predsednik Rusije Boris Jeljcin i kancelar Nemačke Helmut Kol.
1996. - U najvećoj vojnoj akciji trupa iračkog predsednika Sadama Huseina od okončanja Zalivskog rata 1991, vojska Iraka pomogla je Kurdistanskoj demokratskoj partiji Masuda Barzanija da preotme strateški važan grad Arbil na severu Iraka od rivalske Patriotske unije Kurdistana.
1997. - Poginula je britanska princeza od Velsa Dajana Spenser, bivša supruga britanskog prestolonaslednika princa Čarlsa. U automobilskoj nesreći u Parizu s njom je poginuo i njen prijatelj Dodi el Fajed.
1999. - U zaseoku Zlaš kod Prištine, u kojem je bio zatvor terorističke OVK, pronađena je masovna grobnica sa telima 42 srpska civila, mučenih pre likvidacije.

[Mr47]

Na današnji dan - 1. septembar
rts

1159. - Umro je papa Adrijan IV - rođen kao Nikolas Brejkspir - jedini Englez u istoriji Rimokatoličke crkve izabran 1154. za njenog poglavara.
1715. - Umro je francuski kralj Luj XIV, koji je na presto stupio 1643. kao petogodišnjak, posle smrti oca Luja XIII. Vladao je 72 godine, najduže u istoriji Evrope. Vodio je mnoge ratove da bi obezbedio hegemoniju Francuske, a vladao je autokratski u duhu prosvećenog apsolutizma, čiji je začetnik. Sagradio je Versaj i bio mecena mnogih umetnika.
1822. - Rođen je američki političar i sveštenik afričkog porekla Hajram Rouds Revels, prvi crnac koji je postao član Kongresa SAD.
1832. - Rođen je srpski istoričar i sveštenik Ilarion Ruvarac, osnivač srpske kritičke istorijske škole, član Srpske kraljevske akademije. Dela: „Odlomci o grofu Đorđu Brankoviću i Arseniju Crnojeviću patrijarhu”, „O knezu Lazaru”, „Montenegrina”, „O pećkim patrijarsima”, „Kraljice i carice srpske”.
1854. - Rođen je nemački kompozitor Engelbert Hamperdink, profesor Kozervatorijuma u Barseloni, Kelnu, Frankfurtu na Majni i Berlinu. Romantičnom operskom pričom „Ivica i Marica”, prožetom duhom narodne muzike, odupro se vagnerijanstvu i označio putokaz razvoja nemačke opere tog tipa. Ostala dela: opere „Kraljevska deca”, „Trnoružica”, horske balade, solo pesme.
1870. - U bici kod Sedana u francusko-pruskom ratu, Prusi su pod komandom feldmaršala Helmuta fon Moltkea naneli težak poraz trupama francuskog cara Napoleona III, što im je otvorilo put ka Parizu.
1875. - Rođen je američki pisac Edgar Rajs Barouz, poznat po seriji popularnih pustolovnih romana o Tarzanu, prevedenih na oko 60 jezika. Napisao je i seriju romana o planeti Mars, ali oni ni izbliza nisu dostigli popularnost knjiga o izmišljenom junaku iz afričke džungle.
1889. - Na skupštini u Nišu delegati iz svih južnoslovenskih krajeva pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve osnovali su Udruženje pravoslavnih sveštenika.
1900. - Velika Britanija je anektirala Južnoafričku republiku.
1916. - Bugarska je u Prvom svetskom ratu objavila rat Rumuniji.
1922. - Rođen je italijanski glumac Vitorio Gasman, jedan od najistaknutijih italijanskih filmskih i pozorišnih glumaca 20. veka. Filmovi: „Sram”, „Gorki pirinač”, „Ana”, „Ako dozvoljavate, govorimo o ženama”, „Brankaleonova vojska”, „Miris žene”, „Toliko smo se voleli”, „Život je roman”.
1923. - U zemljotresu koji je potpuno razorio japanski grad Jokohamu i gotovo uništio Tokio, poginulo je najmanje 142.000 ljudi, a 2,5 miliona je izgubilo krov nad glavom.
1928. - Albanija je proglašena kraljevinom sa Zoguom I na prestolu.
1939. - Nemačka je napadom na Poljsku započela Drugi svetski rat, okončan šest godina kasnije slomom Nemačke, Italije i Japana i njihovih saveznika. U ratu u kojem je učestvovala 61 država poginulo je oko 50 miliona i ranjeno više od 35 miliona ljudi. Samo u Evropi materijalna šteta je procenjena na oko 277,7 milijardi dolara prema cenama iz 1938, a u Jugoslaviji na 46,9 milijardi dolara.
1961. - U Beogradu je počela Prva konferencija šefova država i vlada nesvrstanih zemalja, kojoj su prisustvovali predstavnici 25 zemalja i 40 antikolonijalnih i oslobodilačkih pokreta. Posle šest dana rada skup je usvojio dokumente o principima nesvrstavanja kao nezavisnog vanblokovskog činioca.
1962. - U zemljotresu u severozapadnom Iranu poginulo je 12.000 ljudi.
1967. - Umro je ruski pisac i ratni reporter Ilja Grigorjevič Erenburg, vrstan poznavalac ruske i zapadnoevorpske kulture. Napisao je pedesetak knjiga u kojima je duhovito i živo izložio misli o revoluciji, politici, ljubavi i suprotnostima civilizacije posle Drugog svetskog rata. Njegovo poslednje delo, memoari „Ljudi, godine, život” smatra se testamentarnim. Ostala dela: zbirke priča „Trinaest lula”, „Priče ovih godina”, romani „Život i smrt Nikolaja Kurbova”, „Neobične pustolovine Hulija Hurenita i njegovih učenika”, „Ljubav Žane Nej”, „Spekulanti”, „Leto 1925. godine”, „U Protočnom sokaku”, „Moskva suzama ne veruje”, „Burni život Lazika Rojtšvaneca”, „Dan drugi”, „Bez predaha”, „Južni vetar”, „Oluja”, „Pad Pariza”, „Deveti talas”.
1969. - Grupa oficira s pukovnikom Moamerom Gadafijem na čelu oborila je s vlasti kralja Libije Idriza I i proglasila republiku.
1972. - Američki velemajstor Robert Fišer pobedio je u meču u Rejkjaviku ruskog velemajstora Borisa Spaskog rezultatom 12,5:8,5 i postao 11. prvak sveta u šahu. Titulu je izgubio bez meča 3. aprila 1975, jer je odbio da prihvati uslove Međunarodne šahovske federacije, a za prvaka sveta proglašen je ruski velemajstor Anatolij Karpov.
1982. - Umro je bivši poljski lider Vladislav Gomulka, vođa Poljske radničke partije [komunisti] od 1943. do 1948. i od 1956. do 1970.
1983. - Sovjetski borbeni avion je blizu poluostrva Sahalin oborio južnokorejski avion „Boing 747”, u kojem je poginulo svih 240 putnika i 29 članova posade. Južnokorejska letelica je u špijunskoj misiji namerno ušla u sovjetski vazdušni prostor.
1993. - U Ženevi su propali pregovori o okončanju građanskog rata u BiH, jer je sarajevska muslimanska vlada, uz blagoslov SAD i ostalih zapadnih zemalja, odbacila mirovni plan međunarodnih posrednika.
1997. - Francuska policija je saopštila da je vozač automobila u kojem je prethodnog dana u Parizu, pri brzini od 190 kilometara na čas, poginula britanska princeza Dajana Spenser, imao u krvi triput više alkohola od dozvoljene gornje granice.
2000. - Na prvom južnoameričkom samitu, 12 šefova država potpisalo je Brazilijansku deklaraciju, u koju je uključena i namera o ujedinjenju dva glavna trgovinska bloka u Južnoj Americi.
2001. - U eksploziji u jednom tokijskom noćnom klubu poginulo je 44 ljudi.
2003. - Holandija je postala prva zemlja u kojoj je dozvoljeno propisivanje marihuane radi ublažavanja patnji obolelih, uključujući bolesti poput side i raka.

[Mr47]

Na današnji dan - 2. septembar
rts

1666. - U Londonu je izbio katastrofalni požar i vatrena stihija je za pet dana gotovo uništila grad, uključujući 97 crkava među kojima i katedralu Svetog Pavla.
1807. - Britanska mornarica bombardovala je Kopenhagen kako bi sprečila francuskog cara Napoleona I da protiv Britanaca upotrebi dansku flotu.
1829. - Sklopljen je Jedrenski mir između Rusije i Otomanskog carstva, kojim su se Turci obavezali da Srbiji vrate šest okupiranih nahija iz Karađorđeve Srbije i priznaju autonomiju Grčke.
1838. - Rođena je havajska kraljica Liliuokalani, poslednji suveren Havaja od 1891. do 1893, pre nego što su ta pacifička ostrva 1898. anektirale SAD.
1866. - Na Kritu je izbila pobuna protiv Turaka i proglašeno je prisajedinjenje tog grčkog mediteranskog ostrva zemlji matici, koja je okončana pobedom stanovnika ostrva i pripajanjem Krita Grčkoj tek 1913, posle balkanskih ratova.
1872. - U Hagu je počeo Peti kongres Prve internacionale na kojem je odlučeno da Generalni savet bude premešten iz Evrope u SAD, jer je njegov opstanak u Londonu - posle pada Pariske komune 1871. i reakcije u evropskim zemljama - postao nemoguć. Kongres u Filadelfiji 1876. odlučio je da raspusti Generalni savet i obustavi delatnost Internacionale.
1901. - Rođen je mađarski pisac Zoltan Čuka, koji je najveći deo stvaralaštva posvetio prevođenju na mađarski jezik dela pisaca svih jugoslovenskih naroda.
1910. - Rođen je srpski pisac Skender Kulenović, član Srpske akademije nauka i umetnosti, autor potresne poeme „Stojanka majka Knežepoljka”, koju je kao učesnik narodnooslobodilačkog rata stvorio u jeku najžešćih borbi. Posle Drugog svetskog rata bio je direktor Drame u sarajevskom pozorištu i urednik beogradske izdavačke kuće „Prosveta”.
1910. - Umro je francuski slikar Anri Ruso, zvani „Carinik”, rodonačelnik naivnog slikarstva.
1922. - Umro je australijski pisac Henri Arčibald Larsen, poznat kao Henri Arčibald Loson.
1930. - Avionom „Znak pitanja” francuski piloti Diedon Kost i Moris Belont okončali su prvi neprekidni let između Evrope i SAD.
1937. - Umro je francuski istoričar i pedagog Pjer de Kuberten, obnovilac Olimpijskih igara prema ugledu na sportska takmičenja u staroj Grčkoj. Zahvaljujući njemu, u Atini su 1896. održane prve moderne Olimpijske igre. Sahranjen je u Ženevi, ali je srce, prema njegovoj želji, sahranjeno u Olimpiji, prestonici antičkih Olimpijskih igara.
1945. - Na palubi američkog ratnog broda „Misuri” u Tokijskom zalivu, predstavnici japanske Vrhovne komande potpisali su bezuslovnu kapitulaciju, čime je okončan Drugi svetski rat, koji je u Evropi završen 9. maja 1945. kapitulacijom Nemačke.
1945. - Proglašena je Demokratska Republika Vijetnam s predsednikom Ho Ši Minom.
1973. - Umro je engleski pisac Džon Ronald Ruel Tolkin, profesor anglosaksonskog i engleskog jezika i književnosti na Oksfordskom univerzitetu.
1990. - Iz Bagdada je otputovalo oko 700 državljana zapadnih zemalja, koje je Irak - prema tumačenjima Zapada - držao kao taoce pre izbijanja Zalivskog rata.
1996. - Vlada Filipina potpisala je mirovni ugovor s muslimanskim pobunjenicima, posle 24-godišnjeg građanskog rata na južnom ostrvu Mindanao, tokom kojeg je poginulo 125.000 ljudi.

[Mr47]

Na današnji dan - 3. septembar
rts

1189. - Ričard I Plantagenet „Lavlje srce” krunisan je za kralja Engleske.
1658. - Umro je engleski državnik i vojskovođa Oliver Kromvel, vođa engleske buržoaske revolucije. Njegova vojska porazila je kraljevsku armiju 1644. kod Marston Mura i 1645. kod Nezbija i zarobila kralja Čarlsa I Stjuarta, koji je osuđen na smrt i pogubljen 1649. Odbivši titulu kralja, 1653. postao je lord protektor kraljevina Engleske, Škotske i Irske. Dve godine posle njegove smrti monarhija je obnovljena.
1759. - Iz Portugala je počelo proterivanje rimokatoličkih jezuita.
1783. - Velika Britanija, SAD, Francuska i Španija potpisale su Pariski mir, čime je završen Američki rat za nezavisnost.
1791. - Francuska skupština usvojila je ustav kojim je uspostavljena ustavna monarhija.
1806. - Srbi su na Deligradu, na ulazu u Đuniski tesnac između Ražnja i Aleksinca, pod komandom vođe Prvog srpskog ustanka Karađorđa, odbili napad brojčano nadmoćnih turskih snaga i odbacili ih ka Nišu. Istog dana vojvoda Stanoje Glavaš je oslobodio Prokuplje.
1821. - Umro je rumelijski valija i beogradski vezir Marašli Ali paša, koji je sarađivao sa Srbima u postizanju sporazuma o prekidu neprijateljstava. Krajem 1815. s knezom Milošem Obrenovićem sklopio je sporazum koji je Srbima obezbedio ograničenu samoupravu, što je Miloš iskoristio da je dalje proširuje.
1826. - Nikolaj I krunisan je za cara Rusije.
1866. - U Ženevi je počeo prvi kongres Prve internacionale.
1877. - Umro je francuski državnik i istoričar Luj Adolf Tjer, osnivač i prvi predsednik Treće republike od 1871. do 1873. Kao šef versajske vlade 1871. u krvi je ugušio Parisku komunu. Dela: „Istorija Francuske revolucije”, „Istorija konzulstva i carstva”.
1883. - Umro je ruski pisac Ivan Sergejevič Turgenjev, jedan od najznačajnijih predstavnika ruskog realizma. Prvi je ruski pisac čija su dela prodrla na Zapad gde je čitan s divljenjem i za života je uživao znatno veći ugled u francuskim nego u ruskim književnim krugovima. Zanimao ga je tip „suvišnog čoveka”, plemića-intelektualca i tip „nihiliste”, građanskog intelektualca, sukobljenog s konzervativizmom plemićke kulture. Predskazivao je revolucionarnu epohu u Rusiji. Dela: romani „Očevi i deca”, „Plemićko gnezdo”, „Rudin”, „Dim”, „Novina”, „Uoči novih dana”, pripovetke „Prolećne vode”, „Asja”, „Lovčevi zapisi”, drama „Mesec dana na selu”.
1884. - Iz Beograda je krenuo prvi putnički voz na pruzi Beograd-Niš, prvoj u Srbiji. Početak gradnje je 21. juna 1881. srebrnim budakom obeležio knez Milan Obrenović. Ispraćaju prvog voza, iskićenog cvećem i srpskim trobojkama, pored velikog broja građana, prisustvovali su ugledni gosti iz Beča, Budimpešte i Pariza. Voz je krenuo u 8.30 časova, a u Niš je stigao u 18.23 časa.
1900. - Rođen je finski državnik Urho Kekonen, predsednik Finske od 1956. do 1982, najistaknutiji finski političar posle Drugog svetskog rata.
1931. - Kralj Jugoslavije Aleksandar I Karađorđević proglasio je oktroisani Ustav kojim je ozakonjena monarhistička diktatura uvedena 6. januara 1929. Prema Ustavu, vlada je zavisila od kralja koji je odlučivao i o važenju zakona. U Skupštinu je uveden drugi dom - Senat, čije je članove uglavnom imenovao kralj.
1939. - Dva dana posle nemačkog napada na Poljsku, Velika Britanija i Francuska su u Drugom svetskom ratu objavile rat Nemačkoj.
1939. - Na kružnoj stazi oko Kalemegdana u Beogradu su održane dotad najveće međunarodne automobilske trke u Jugoslaviji, a pobedniku je pripala „Velika nagrada Beograda”.
1943. - Iskrcavanjem na Siciliju Osme britanske armije pod komandom feldmaršala Bernarda Montgomerija, počeo je napad savezničkih trupa na Italiju u Drugom svetskom ratu.
1948. - Umro je češki državnik Eduard Beneš, predsednik Čehoslovačke od 1935. do 1938. i od 1946. do 1948. Bio je vođa Narodne stranke i najbliži saradnik prvog predsednika Čehoslovačke Tomaša Masarika. U Prvom svetskom ratu radio je na stvaranju slobodne Čehoslovačke i Male Antante [savez s Jugoslavijom i Rumunijom]. Od osnivanja Čehoslovačke 1918. do 1936. bio je šef diplomatije, a posle Minhenskog sporazuma 1938, kojim je Zapad praktično predao Čehoslovačku na milost i nemilost nacističkoj Nemačkoj, dao je ostavku i otišao u izbeglištvo u London, gde je tokom Drugog svetskog rata predvodio izbegličku vladu. Posle rata ponovo je postao šef države, ali je dao ostavku 1948. kad su komunisti prigrabili svu vlast i ubrzo je umro.
1962. - Umro je američki pisac Edvard Estlin Kamings, pesnik snažnog lirskog dara u čijoj su poeziji dominirale teme ljubavi i smrti. Dela: zbirke stihova „XLI pesma”, „Je 5”, „Viva”, „Tom”, „V20”, „1x1”, „Sedamdeset i jedna pesma”.
1969. - Umro je vijetnamski državnik Ho Ši Min, predsednik Demokratske Republike Vijetnam od proglašenja 1945. i vođa borbe protiv japanske armije, francuskih kolonijalnih trupa i američke invazione vojske. Od 1917. radio je u Francuskoj, gde je 1920. postao član Komunističke partije Francuske, a 1930. osnovao je Komunističku partiju Vijetnama. U vreme Drugog svetskog rata, kad je Japan okupirao Vijetnam, stvorio je jak oslobodilački pokret, jezgro buduće armije, koja je nanela odlučujuće poraze Francuzima i potom Amerikancima, zahvaljujući čemu su Severni i Južni Vijetnam ujedinjeni 1976.
1971. - SSSR, SAD, Velika Britanija i Francuska potpisale su sporazum o statusu grada Berlina.
1976. - Američki vasionski brod bez ljudske posade „Viking 2” spustio se na Mars i počeo da šalje fotografije s te planete.
1991. - Umro je američki filmski režiser italijanskog porekla Frenk Kapra, autor sjajnih komedija sa satiričnom notom. Napisao je memoare „Ime iznad naslova”. Filmovi: „Donovanova afera”, „Mlada generacija”, „Zabranjeno”, „Američka ludost”, „Gorak čaj generala Jena”, „Dogodilo se jedne noći” [Oskar], „Gospodin Dids ide u grad” [Oskar], „Izgubljeni horizonti”, „Upoznajte Džona Doa”, „Arsenik i stare čipke”, „Ne možete to poneti sa sobom” [Oskar], „Ovo je divan život”, „Država Unije”, „Džep pun čuda”.
1992. - S teritorije pod kontrolom muslimana i Hrvata u centralnoj Bosni raketom je oboren italijanski transportni avion u kojem su poginula sva četiri člana posade. Incident je na Zapadu skromno medijski propraćen i nije vođena ozbiljnija istraga, jer je odmah bilo jasno da ni na koji način ne mogu biti optužene snage Srba u BiH.
1996. - SAD su izvele jedan od najjačih vojnih napada na Irak od okončanja Zalivskog rata 1991, ispalivši 27 krstarećih projektila na ciljeve na jugu te zemlje, s obrazloženjem da je to kazna zbog pomoći armije Sadama Huseina jednoj od kurdskih frakcija u „zoni bezbednosti” koju su UN proglasile na severu Iraka.
1997. - U vijetnamskom putničkom avionu „Tupoljev 134”, koji se srušio blizu aerodroma u glavnom gradu Kambodže Pnom Penu, poginulo je 65 ljudi, uglavnom stranaca.
1999. - Na graničnom prelazu Đeneral Janković između Jugoslavije i Makedonije počela je da radi carinska služba UNMIK-a, naplaćujući carinske dažbine u nemačkim markama.
2000. - Papa Jovan Pavle II beatifikovao je ultrakonzervativnog papu Pija IX iz 19. veka, ignorišući oštre proteste jevrejskih i liberalnih rimokatoličkih krugova.
2002. - Vrhovni sud Izraela odlučio je da izraelske vlasti mogu da proteruju rodbinu palestinskih terorista ako dokažu da su pretnja bezbednosti Izraela.

[Mr47]

Na današnji dan - 4. septembar
rts

1768. - Rođen je francuski pisac i diplomata Fransoa Rene Šatobrijan, sjajan stilista koji je snažno uticao na francusku književnost. Posle ranjavanja u jednoj bici s pristalicama Francuske revolucije, emigrirao je 1792. u Englesku, gde je ostao do 1800. Po povratku na vlast dinastije Burbon 1814, bio je ambasador i šef diplomatije.
1781. - Španski naseljenici su - pod nazivom „Grad naše gospe kraljice anđela”- osnovali grad Los Anđeles.
1824. - Rođen je austrijski kompozitor i orguljaš Anton Brukner, kasnoromantičar koji je stvarao pod uticajem Ludviga van Betovena i Riharda Vagnera. Dela: devet simfonija, osam misa, kantate.
1844. - Popečiteljstvo prosveštenija [ministarstvo prosvete] Srbije odobrilo je osnivanje Narodnog muzeja u Beogradu, na inicijativu srpskog pisca Jovana Sterije Popovića, tada načelnika Popečiteljstva.
1862. - U Carigradu je potpisan protokol povodom spora Srbije i Otomanskog carstva posle ubistva jednog srpskog dečaka na Čukur česmi u Beogradu i sukoba Turaka i Srba. Carigradskim protokolom naloženo je Turcima da napuste mnoge srpske gradove, uključujući varoš beogradsku, ali su u nekim mestima ipak ostali turski vojnici.
1870. - Francuska je postala republika, čime je okončano Drugo carstvo Napoleona III, tri dana pre toga zarobljenog u francusko-pruskom ratu.
1886. - Poglavica Apača Džeronimo, vođa jedne od najvećih pobuna američkih Indijanaca protiv belih porobljivača, predao se u Skeleton kanjonu u Arizoni američkom generalu Nelsonu Majlsu.
1907. - Umro je norveški kompozitor, pijanista i dirigent Edvard Hagerup Grig, koji se inspirisao nacionalnim folklorom i afirmisao norvešku muziku u svetu. Najbolja dela ostvario je u malim formama poput klavirskih minijatura [„Lirski komadi”], 25 nordijskih narodnih pesama i plesova, svite „Holberg”, „Poetičnih muzičkih slika”, „Humoreski”, solo pesama.
1908. - Rođen je američki filmski režiser Edvard Dmitrik, autor oporih kriminalističkih filmova i filmova o socijalnim i rasnim problemima u SAD. Filmovi: „Unakrsna vatra”, „Zbogom, ljubljena moja”, „Plavuša iz Singapura”, „Iza izlazećeg sunca”, „Daj nam danas”, „Žongler”, „Mladi lavovi”, „Plavi anđeo”, „Drvo života”, „Pobuna na Kejnu”.
1963. - Umro je francuski državnik i finansijski stručnjak Rober Šuman, tvorac „Šumanovog plana” 1950, na osnovu kojeg su 1952. Belgija, Holandija, Luksemburg, Zapadna Nemačka, Italija i Francuska stvorile Evropsku zajednicu za ugalj i čelik, preteču Evropske unije.
1965. - Umro je alzaški lekar, filozof, teolog, pisac, muzički istoričar, muzičar i humanista Albert Švajcer, dobitnik Nobelove nagrade za mir 1952. Od 1913. do smrti radio je kao lekar-misionar u bolnici koju je osnovao u Francuskoj Ekvatorijalnoj Africi [sadašnji Gabon].
1970. - U Čileu je Salvador Aljende kao prvi marksista na zapadnoj hemisferi dobio izbore za šefa države. Uz podršku Vašingtona, čileanska armija ga je u krvavom puču ubila u septembru 1973.
1989. - Umro je francuski pisac Žorž Simenon, autor 84 kriminalna romana u kojima je glavna ličnost izmišljeni inspektor Megre.
1992. - Bivši predsednik Bugarske Todor Živkov, zbačen 1989, osuđen je na sedam godina zatvora pod optužbom za proneveru državnih fondova.

[Mr47]

Na današnji dan - 5. septembar
rts

1568. - Rođen je italijanski filozof Tomazo Kampanela, dominikanski kaluđer, utopijski filozof, koji je 27 godina proveo u tamnici. U delu „Sunčeva država”, napisanom po uzoru na Platona i Tomasa Mora, izložio je shvatanja o idealnom društvu kao nekoj vrsti platonističke komunističke republike.
1638. - Rođen je francuski kralj Luj XIV, nazvan „kralj Sunce”, koji je na presto stupio 1643, posle smrti oca Luja XIII. Vladao je 72 godine, najduže u istoriji Evrope. Vodio je mnoge ratove da bi obezbedio hegemoniju Francuske i vladao autokratski u duhu prosvećenog apsolutizma, čiji je začetnik. Sagradio je Versaj i bio mecena mnogih umetnika. Posle smrti ostavio je zemlju u velikim privrednim teškoćama - produbljenim tokom vladavine Luja XV i Luja XVI - što je krajem 18. veka bio jedan od uzroka Francuske revolucije.
1735. - Rođen je nemački kompozitor, pijanista i dirigent Johan Kristijan Bah, najmlađi sin Johana Sebastijana, koji je živeo i u Milanu i Londonu, pa je nazivan „italijanski Bah” i „engleski Bah”. U Engleskoj se proslavio kao pijanista i organizator muzičkog života i postao muzički učitelj kraljice Šarlot. Značajan je kao kompozitor sonata i koncerata za klavir u rokoko stilu, po čemu je preteča mladog Volfganga Amadeusa Mocarta. Dela: 15 opera, više od 60 simfonija, 37 klavirskih koncerata, 13 uvertira, klavirske sonate, kamerna muzika.
1791. - Rođen je nemački kompozitor jevrejskog porekla Jakob Libman Ber, poznat kao Đakomo Majerber, koji je odigrao vidnu ulogu u stvaranju francuske velike opere. Bio je veoma popularan, ali je njegova muzika izazivala i mnoge polemike. Dela: opere „Hugenoti”, „Afrikanka”, „Robert Đavo”, „Prorok”.
1798. - Otomansko carstvo je objavilo rat Francuskoj.
1800. - Malta je pala u ruke Britanaca pod admiralom Horejšom Nelsonom, koji je prethodno blokirao francuske trupe na tom sredozemnom ostrvu.
1857. - Umro je francuski filozof i matematičar Ogist Kont, jedan od osnivača filozofije pozitivizma i sociologije. Želeo je da reformiše nauku, filozofiju i religiju tako da odgovaraju „pozitivnom stadijumu” razvoja društva. Dela: „Kurs pozitivne filozofije”, „Rasprava o celini pozitivizma”, „Sistem pozitivne politike”, „Pozitivistički katehizam”.
1860. - Rusija, Velika Britanija, Francuska, Pruska, Austrija i Otomansko carstvo potpisali su ugovor o uspostavljanju reda u Siriji posle masakra koji su nad hrišćanima počinili muslimani.
1888. - Rođen je indijski filozof i državnik Sarvepali Radakrišnan, profesor filozofije na univerzitetima u Madrasu, Kalkuti, Čikagu i Oksfordu, ambasador u Moskvi 1939, potpredsednik Indije od 1952. i predsednik od 1962. do 1967. Najviše ga je zaokupljala religija, etika, istorija filozofije i kulture i mogućnost objedinjenja civilizacijskih i kulturnih vrednosti Istoka i Zapada. Dela: „Indijska filozofija”, „Istočna religija i misao Zapada”, „Religija i društvo”, „Kalki ili budućnost civilizacije”, „Istorija Istočne i Zapadne filozofije”.
1899. - Umro je srpski državnik i istoričar Jovan Ristić, vođa srpske Liberalne stranke, jedan od najznačajnijih srpskih diplomata 19. veka, član Društva srpske slovesnosti i potom Srpske kraljevske akademije, dvaput regent i četiri puta premijer Srbije.
1902. - Rođen je američki filmski producent Daril Frensis Zanuk, koji je 1933. osnovao filmsku kompaniju „Tventi senčeri foks”. Bio je producent niza značajnih filmova: „Plodovi gneva”, „Sve o Evi”, „Viva Zapata!”, „Najduži dan”, „Koreni neba”, „Mladi gospodin Linkoln”.
1914. - Nemački vojnici ubili su u Prvom svetskom ratu francuskog pisca i filozofa Šarla Pjera Pegija, jednu od ključnih javnih ličnosti u oslobađanju nevino osuđenog kapetana Alfreda Drajfusa. Kao urednik lista „Petnaestodnevne sveske” razobličio je pozadinu montiranog sudskog procesa Drajfusu kao navodnom nemačkom špijunu. Dela: drama „Jovanka Orleanka”, eseji „Naša mladost”, „Novac”.
1919. - U napadu belogardejaca na njegov štab, poginuo je ruski revolucionar Vasilij Ivanovič Čapajev, komandant 25. streljačke divizije, legendarni junak Crvene armije u građanskom ratu koji je posle Oktobarske revolucije izbio u Rusiji. U Prvom svetskom ratu više puta je odlikovan za hrabrost, a početkom 1918. formirao je odrede za borbu protiv kontrarevolucije.
1939. - SAD su proglasile neutralnost u Drugom svetskom ratu.
1960. - Predsednik Konga Žozef Kasavubu smenio je vođu nacionalnooslobodilačkog pokreta i premijera Patrisa Lumumbu. Potom ga je izručio separatisti iz provincije Katanga Moizu Čombeu, čiji su ga plaćenici ubili u februaru 1961.
1972. - Palestinski teroristi ubili su u Minhenu 11 izraelskih sportista, učesnika Olimpijskih igara, koje su prethodno oteli. U 24-časovnoj pucnjavi na aerodromu, poginula su i četvorica terorista i jedan zapadnonemački policajac.
1977. - Zapadnonemački teroristi oteli su predsednika Federacije zapadnonemačke industrije Hansa Martina Šlejera, čije je telo pronađeno 19. oktobra 1977. u Francuskoj.
1990. - Premijeri Severne i Južne Koreje sastali su se u Seulu, što su bili razgovori na dotad najvišem nivou između dveju zemalja podeljenih posle Korejskog rata 1953.
1995. - Francuska je izvela prvu u seriji atomskih proba na pacifičkom ostrvu Mururoa, što je izazvalo osudu širom sveta i masovne proteste, posebno u Australiji i na Tahitiju.
1997. - Na stadionu u glavnom gradu Paragvaja Ausunsionu, u vreme održavanja političkog mitinga, usled iznenadne oluje srušila se tribina usmrtivši 37 ljudi.
1998. - Parlament Severne Koreje izabrao je Kim Džong Ila, sina preminulog Kim Il Sunga, za šefa Nacionalne komisije za odbranu, što je zvanično najviši položaj u zemlji pošto je ukinuta predsednička funkcija, čime je kompletiran proces prvog naslednog prenosa vlasti u komunističkim zemljama.
2002. - U eksploziji autombila-bombe u glavnom gradu Avganistana Kablu ubijeno je najmanje 26 ljudi, a kasnije istog dana pokušan je u južnom gradu Kandahar atentat na avganistanskog premijera Hamida Karzaija.

[Mr47]

Na današnji dan - 6. septembar
rts

1522. - Španski moreplovac Huan Sebastijan del Kano prvi je oplovio oko Zemlje, vrativši se u Španiju brodom „Viktorija” sa samo 18 mornara, čime je okončao ekspediciju započetu 1519. s pet brodova i 270 mornara, koju je u službi Španije poveo portugalski moreplovac Fernao de Magaljaeš.
1566. - Prilikom opsade Sigeta, u trećem pohodu na Beč, umro je turski sultan Sulejman II, tokom čije je 46-godišnje vladavine Otomansko carstvo bilo na vrhuncu moći. Osvojio je 1521. Beograd, 1522. grčko ostrvo Rodos, 1526. potukao je Mađare kod Mohača i potom pokorio Ugarsku. Takođe je zauzeo rusko poluostrvo Krim, Moldaviju, Tunis, Alžir i Besarabiju. Stizao je i pod Beč, ali ga nije osvojio. Nasledio ga je Selim II, ustoličen u Beogradu 28. oktobra 1566.
1683. - Umro je francuski državnik Žan Batist Kolber, ministar finansija kralja Luja XIV, jedan od rodonačelnika privrednog protekcionizma. Uveo je zaštitne carine, dao velike povlastice industriji, povećao izvoz, ojačao kolonijalnu ekspanziju i eksploataciju. Usavršio je i povećao trgovačku i ratnu mornaricu i modernizovao ratne luke.
1688. - Austrijanci su posle jednomesečne opsade preoteli Beograd od Turaka. Janičari su prethodno temeljno opljačkali grad i ukrcali plen na 500 lađa kojima su pobegli Dunavom. Posle pljačke Turci su spalili delove Beograda, kojem je veliku štetu nanelo i austrijsko bombardovanje.
1729. - Rođen je nemački pisac i filozof jevrejskog porekla Moše ben Menahem, poznat kao Mozes Mendelson, osnivač jevrejskog prosvetiteljskog pokreta u Nemačkoj. Borio se za versku trpeljivost i slobodu opredeljenja, a u filozofiji je bio racionalista. Dela: „Jerusalim ili o religijskoj moći i o jevrejstvu”, „Filozofski razgovori; O osećanjima, o ulozi etičkoga u estetici”, „Fedom”.
1757. - Rođen je francuski general i državnik Mari Žozef Pol Iv Roš Žilber de Motje, poznat kao markiz od Lafajeta, koji se od 1777. do 1781. uz američke koloniste borio za oslobođenje Severne Amerike od Britanaca.
1766. - Rođen je engleski hemičar i fizičar Džon Dalton, jedan od osnivača atomske teorije materije. Objasnio je Prustov zakon stalnih proporcija, postavio zakon umnoženih proporcija i prvi određivao relativne atomske mase hemijskih elemenata. Ispitivao je osobine gasova, postavio zakon parcijalnih pritisaka i bavio se meteorologijom. Patio je od slepila za boje, pa je proučavao i tu anomaliju, koja je po njemu nazvana daltonizam. Shvatanja je izložio u trotomnom delu „Novi sistem filozofije hemije”.
1860. - Rođena je američka pacifistkinja i društveni reformator Džejn Adams, dobitnica Nobelove nagrade za mir 1931. Bavila se praktičnim rešavanjem socijalnih problema i bila predsednik Međunarodne ženske lige za mir i slobodu.
1876. - Rođen je škotski fiziolog Džon Džejms Rikard Maklaud, koji je s kanadskim fiziologom Frederikom Grantom Bantingom 1923. podelio Nobelovu nagradu za medicinu za otkriće insulina.
1901. - Na predsednika SAD Vilijama Mekinlija u Bafalu je pucao anarhista Leon Čolgos. Ranjeni predsednik - izabran na taj položaj 1896. - umro je posle osam dana, a 14. septembra 1901. šef države postao je Teodor Ruzvelt.
1914. - Na zahtev saveznika da posle pobede na Ceru u Prvom svetskom ratu nad agresorskim austrougarskim trupama preduzme ofanzivu preko granice, srpska vojska je počela operacije u Sremu i istočnoj Bosni, poznate kao Bitka na Drini. Borbe su trajale do 11. novembra 1914, kad je načelnik štaba Vrhovne komande vojvoda Radomir Putnik naredio povlačenje. Bitkom na Drini umanjena je ofanzivna moć austrougarske vojske.
1914. - Francuske trupe su uz pomoć britanskog ekspedicionog korpusa krenule u kontraofanzivu na frontu širokom 500 kilometara, čime je počela prva velika bitka na reci Marni u Francuskoj u Prvom svetskom ratu, u kojoj je za četiri dana nemačka vojska pretrpela težak poraz.
1940. - Rumunski kralj Karol II Hoencolern abdicirao je u Drugom svetskom ratu pod pritiskom Sila osovine u korist sina Mihajla.
1944. - Avijacija zapadnih saveznika je u Drugom svetskom ratu teško bombardovala Leskovac, što nemačku vojnu silu nije oslabilo - kao i u slučaju bombardovanja Beograda, Podgorice, Smedereva, Nikšića, Ćuprije, ukupno 25 gradova u Srbiji i Crnoj Gori pred kraj rata - jer su uglavnom razarani civilni ciljevi. Tokom bombardovanja Leskovca poginulo je više od 1.600 srpskih civila, a centar grada je potpuno razrušen.
1944. - U trenutku kad je Crvena armija izbila na njene granice, Bugarska je u Drugom svetskom ratu objavila rat Nemačkoj. Kao saveznica Nemačke, Bugarska je u ratu okupirala delove Grčke i Jugoslavije.
1966. - Južnoafričkog premijera Hendrika Frenša Fervuda ubio je u toku parlamentarne debate u Kejptaunu skupštinski kurir Dimtrik Cafondas. Tokom Fervudove vladavine od 1958. donesen je najveći deo zakona kojima je regulisan sistem aparthejda u Južnoj Africi.
1968. - Afrička kraljevina Svazilend stekla je nezavisnost od Velike Britanije, koja je njome vladala od 1881.
1970. - Palestinski teroristi oteli su četiri aviona koja su putovala u Njujork iz Evrope. Sutradan su u Kairu zapalili „boing 747” američke kompanije „Pan ameriken”, a dva „boinga 707” digli su u vazduh 12. septembra 1970. u Jordanu. Četvrti avion spustio se u London, a otmičarka Lejla Kaled je uhapšena.
1975. - U zemljotresu u istočnoj Turskoj poginulo je najmanje 2.350 ljudi.
1989. - Prilikom pada kubanskog putničkog aviona na jedno predgrađe Havane, neposredno posle poletanja, poginulo je 170 ljudi.
1991. - SSSR je priznao nezavisnost Litvanije, Letonije i Estonije.
1991. - Lenjingradu je vraćeno ime Sankt Peterburg.
1994. - Premijer Irske Albert Rejnolds prvi se put u ime irske vlade sastao s vođom severnoirske partije Šin Fejn [političko krilo terorističke Irske republikanske armije] Džerijem Adamsom, s kojim je razgovarao o političkom rešenju dugogodišnje krize i sukoba rimokatolika i protestanata u Severnoj Irskoj.
1998. - Umro je japanski filmski režiser Akira Kurosava, koji je proslavio japansku kinematografiju, jedini režiser dobitnik dva Oskara za najbolji inostrani film. Uspešno je spojio japansku tradiciju i kulturu sa evropskim senzibilitetom, a kritičari su ga nazvali „teno [car] japanske kinematografije”. Filmovi: „Rašomon”, „Sedam samuraja”, „Krvavi presto”, „Idiot”, „Živeti”, „Na dnu”, „Dodeskaden”, „Dersu Uzala”, „Kagemuša”, „Ran”, „Madadajo”.
1999. - Glavnokomandujući Kfora general Majk Džekson smenio je visokog američkog oficira zbog toga što je desetak dana ranije rodbini otetih Srba obelodanio istinu o postojanju masovne grobnice s telima 15 civila u Ugljaru.
2001. - Britanac Piter Brej prvi je kajakom preplovio Atlantski okean, za šta mu je trebalo 75 dana.
2002. - Nemačka vlada odlučila je da plati više od dve milijarde evra nadoknade sportistima bivše Istočne Nemačke podvrgavanim sistematskom programu dopinga od sedamdesetih godina 20. veka.

[Mr47]

Na današnji dan - 8. septembar
rts

1157. - Rođen je engleski kralj Ričard I Plantagenet „Lavlje srce”, heroj srednjovekovnih legendi, jedan od vođa u Trećem krstaškom ratu. Vladao od 1189. do smrti 1199.
1331. - Srpskog velmožu Dušana Stefana Nemanjića, sina kralja Stefana Dečanskog, arhiepiskop Danilo II je na državnom saboru u gradu Svrčin [u južnom delu Kosova] u 23. godini života krunisao za kralja Srbije.
1380. - Veliki moskovski knez Dimitrije Donski potukao je u bici kod Kulikova tatarsku vojsku, što je bila prva pobeda Rusa nad Tatarima koji su u 13. veku zagospodarili Rusijom.
1474. - Rođen je italijanski pisac Lodoviko Ariosto, čiji je viteški ep „Besni Orlando”, s motivom ljubavnog ludila junaka Orlanda iz doba Karla Velikog, najblistaviji poetski izraz duha, moralnih i umetničkih tendencija italijanske renesanse. Ostala dela: komedije „Negromant”, „Kasarija”, lirske pesme, satire.
1645. - Umro je španski pisac Fransisko Gomes de Kevedo i Viljegas, satiričar koji je zbog zajedljivog jezika i otrovnog pera čas bio povlašćen na dvoru, čas proganjan i zatvaran. Dela: „Život lupeža”, „San lobanja”, „Plutonov svinjac”, „Dom poludelih od ljubavi”, „Knjiga o svim stvarima i još o mnogim drugim”, zbirke poezije „Španski Parnas”, „Tri poslednje kastiljanske Muze”.
1664. - Predvođeni pukovnikom Ričardom Nikolsom, Englezi su bez ispaljenog metka zauzeli holandsko naselje Novi Amsterdam, nazvano potom Njujork u čast Džejmsa, vojvode od Jorka, budućeg engleskog kralja Džejmsa II.
1731. - Bački episkop Visarion Pavlović otvorio je u Novom Sadu latinsko-slovensku školu, koja je imala odlike niže realne gimnazije. Škola je formirala prve naraštaje srpske građanske inteligencije u Vojvodini.
1760. - Britanske trupe pod komandom Džefrija Amhersta porazile su Francuze kod Montreala, u ključnoj bici sedmogodišnjeg rata za Kanadu, posle koje je ta severnoamerička zemlja postala britanski dominion.
1799. - Rođen je srpski pisac, prevodilac i političar Jovan Hadžić, poznat i kao Miloš Svetić, autor Građanskog zakonika kneževine Srbije, prvi predsednik Matice srpske. Bio je protivnik Vuka Karadžića i za razliku od njega - branio je etimološki pravopisni princip i negirao fonetski.
1830. - Rođen je francuski pisac i filolog Frederik Mistral, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1904, koji je najviše pisao lirske pesme, epove i drame. Posebno je zaslužan što je sačuvan od zaborava provansalski jezik i obnovljeno pesništvo na provansalskom, a posle dve decenije rada sastavio je francusko-provansalski rečnik. Dela: epopeje „Mirejo”, „Kalendo”.
1831. - Ruske trupe pod komandom generala Ivana Paskeviča Erivanskog zauzele su Varšavu posle bitke u kojoj su potukle poljske ustanike kojima je komandovao general Henrik Dembinjski. U trodnevnoj bici poginulo je više od 9.000 Poljaka.
1841. - Rođen je češki kompozitor Antonjin Dvoržak, jedan od tvoraca češke nacionalne škole. Koristio se i folklorom drugih slovenskih i severnoameričkih naroda. Njegova dela puna su melodike i orkestarskih boja i prožeta su slovenskom osećajnošću. Bio je sledbenik romantičarskog novoklasicizma Johanesa Bramsa. Dela: opere „Rusalka”, „Jakobin”, „Đavo i Kaća”, devet simfonija, uključujući čuvenu „Simfoniju iz Novog sveta”, orkestarska kompozicija „Slovenske igre”, „Koncert za violončelo i orkestar br. 2 u h-molu”, „Koncert za violinu i orkestar u a-molu”, koncerti za klavir i orkestar, kamerna muzika.
1856. - U Parizu je ugovorom o miru završen Krimski rat u kojem je protiv Rusije od 1853. ratovalo Otomansko carstvo, a od 1854. i Velika Britanija, Francuska i Sardinska kraljevina [Pijemont]. Rusija je izgubila deo Besarabije i protektorat nad dunavskim kneževinama i pravo držanja flote u Crnom moru.
1900. - Uragan je u teksaškom gradu Galveston usmrtio najmanje 8.000 ljudi.
1925. - Rođen je engleski filmski glumac Piter Selers, komičar poznat po majstorskom prerušavanju u različite likove. Filmovi: „Dr Strendžlav”, „Pucanj u tami”, „Šta je novo, mačkice”, „Zatvorenik Zende”, „Dobro došli, gospodine Čens”, serija filmova o Pinku Panteru.
1926. - Društvo naroda jednoglasno je primilo Nemačku u članstvo.
1941. - Nemačke trupe su u Drugom svetskom ratu potpuno okružile Lenjingrad, odsekavši ga od ostatka SSSR, čime je otpočela opsada koja je okončana tek u januaru 1944. pobedom Crvene armije. Tokom opsade umrlo je, mahom od gladi, oko 620.000 stanovnika grada.
1943. - Objavljena je bezuslovna kapitulacija Italije u Drugom svetskom ratu, čime su saveznici dobili odskočnu dasku za operacije u srednjoj Evropi.
1944. - Prva nemačka raketa „Fau 2” u Drugom svetskom ratu, ispaljena iz Haga, pala je na London.
1944. - Sovjetske trupe su u Drugom svetskom ratu prešle granicu fašističke Bugarske.
1949. - Umro je nemački kompozitor i dirigent Rihard Štraus, direktor Bečke opere. Počeo je da stvara u maniru kasnog romantizma i dospeo do ekspresionizma, ali je uvek ispoljavao visoko majstorstvo orkestracije. Simfonijsku poemu ispunio je novim sadržajem i jedan je od najboljih operskih kompozitora 20. veka koji su stvarali na tragu muzičke drame Riharda Vagnera. Komponovao je i operete, balete, solo pesme, kamernu muziku. Dela: simfonijske poeme „Don Huan”, „Til Ojlenšpigel”, „Simfonija Alpa”, „Sinfonia domestica”, „Život junaka”, opere „Saloma”, „Elektra”, „Kavaljer s ružom”, „Egipatska Helena”, „Arabela”, „Danajina ljubav”.
1951. - Japan je u San Francisku potpisao mirovni ugovor sa 49 zemalja.
1954. - U Manili su SAD, Filipini, Australija, Novi Zeland, Tajland, Pakistan, Velika Britanija i Francuska, na inicijativu Vašingtona, osnovali SEATO pakt, zamišljen kao karika u američkoj globalnoj strategiji okruživanja SSSR. Njegovo stvaranje objašnjeno je kao „zaštita Azije od komunističke opasnosti”.
1967. - Stupanjem na snagu novog ustava, afrička država Uganda postala je republika.
1991. - Jugoslovenska republika Makedonija odlučila je da se otcepi od Jugoslavije.
1994. - Svih 132 putnika i člana posade američkog aviona „boing 737”, koji je leteo iz Čikaga, poginulo je prilikom pada letilice blizu aerodroma u Pitsburgu.
1995. - Ministri inostranih poslova Jugoslavije, Hrvatske i sarajevske muslimanske vlade postigli su u Ženevi usmeni dogovor o podeli Bosne i Hercegovine na dva entiteta - Republiku Srpsku i muslimansko-hrvatsku federaciju - i o bazičnim ustavnim principima.
1997. - Najmanje 150 ljudi poginulo je u blizini zapadne obale Haitija kad je potonuo pretrpani feribot „La Fierte Gonavienne” koji je plovio ka ostrvu Gonava.
2000. - U sedištu UN u Njujorku okončan je skup na kojem se okupilo najviše svetskih lidera u istoriji - više od 150 kraljeva, predsednika i premijera.
2002. - Košarkaška reprezentacija Jugoslavije, pobedom u finalu svetskog prvenstva u Indijanapolisu nad Argentinom, peti put je postala prvak sveta.
2003. - Umrla nemačka rediteljka i fotograf Leni Rifenštal, poslednja značajna figura nacističke ere, zvanični sineasta Trećeg Rajha i omiljeni režiser Adolfa Hitlera. Kao propagandista nacističkog režima, snimila je filmove „Trijumf volje” 1934. o kongresu Nacional-socijalističke partije u Nirnbergu, a 1936. o Olimpijskim igrama, u kojem je prikazala nacistički ideal lepog i zdravog tela. Posle rata, posvetila se fotografiji i podvodnom filmu.

[Mr47]

Na današnji dan - 9. septembar
rts

1087. - Umro je engleski kralj Vilijam I, nazvan Vilijam Osvajač, pre dolaska na presto 1066. normanski vojvoda, prvi normanski kralj Engleske, koji je pretvorio seljake u kmetove i tako postao tvorac engleskog feudalizma.
1513. - Škotski kralj Džejms IV poginuo je u bici protiv Engleza kod Fludena, posle upada u pokrajinu Nortamberlend, a njegove snage su doživele težak poraz.
1585. - Rođen je francuski državnik, kardinal Arman Žan di Plesi Rišelje, koji je kao svemoćni ministar inostranih poslova i rata kralja Luja XIII postavio cilj da Francusku učini prvom silom u Evropi.
1737. - Rođen je italijanski lekar i prirodnjak Luiđi Galvani, koji je 1789. pronašao galvanski elektricitet i nazvao ga „životinjskim magnetizmom”. Njegovo ime nose mnogi instrumenti i oznake u elektromagnetizmu i elektrotehnici.
1772. - Rođen je srpski pisac i glumac Joakim Vujić, otac srpskog pozorišta. Osnovao je 1834. i 1836. prve pozorišne trupe u Kragujevcu i Beogradu. Bio je protivnik jezičke reforme Vuka Karadžića. Napisao je „Putešestvija” i 21 dramsko delo, uključujući „Kreštalicu”, „Fernanda i Jariku” i „Ljubovnaju zavist čerez jedne cipele”.
1776. - Kontinentalni kongres kao organ vlasti uveo je zvaničan naziv države Sjedinjene Američke Države umesto ranijeg Ujedinjene Kolonije.
1828. - Rođen je ruski pisac Lav Nikolajevič Tolstoj, velikan svetske književnosti, koji je posedovao ogromnu i originalnu stvaralačku snagu. Umro je 1910. odbivši da se prethodno izmiri s Crkvom. Dela: romani „Rat i mir”, „Vaskrsenje”, „Ana Karenjina”, pripovetke „Sevastopoljske priče”, „Kozaci”, „Otac Sergije”, „Krojcerova sonata”, „Hadži-Murat”, „Narodne priče”, drame „Živi leš”, „Carstvo mraka”, „Svetlost u tami svetli”, studije „Šta je umetnost”, „Moja ispovest”, „U čemu je moja vera”, „Ne mogu da ćutim!”, „Pa šta da radimo?”, memoari „Detinjstvo”, „Dečaštvo”, „Mladost”.
1835. - U Francuskoj su izglasani tzv. „septembarski zakoni” radi suzbijanja radikalnih pokreta i zavođenja cenzure štampe.
1898. - Umro je francuski pisac Stefan Malarme, preteča simbolista. Dela: „Popodne jednog fauna”, „Pesme i proza”.
1901. - Umro je francuski slikar i grafičar Anri Tuluz Lotrek, majstor litografije, jedan od velikana francuskog impresionizma 19. veka.
1914. - Uspešnom kontraofanzivom francuskih trupa, potpomognutih britanskim ekspedicionim korpusom, u Prvom svetskom ratu je posle četiri dana teških borbi okončana prva velika bitka na reci Marni u Francuskoj, tokom koje su ukupni nemački gubici procenjeni na 800.000 ljudi.
1944. - Dan posle prodora sovjetskih trupa u Drugom svetskom ratu kapitulirala je fašistička Bugarska i umesto monarhofašističkog režima formirana je prokomunistička vlada Otečestvenog fronta. Umesto zbačenog Konstantina Muravjeva, premijer je postao Kimon Georgiev.
1945. - Trupe SAD su se na kraju Drugog svetskog rata iskrcale u Južnoj Koreji, sovjetske su od Japana preuzele Severnu Koreju, a 38. paralela je postala linija podele dveju korejskih država.
1948. - Posle povlačenja sovjetske vojske, na severu korejskog poluostrva proglašena je Narodna Demokratska Republika Koreja.
1975. - Češka teniserka Martina Navratilova zatražila je politički azil u SAD.
1976. - Umro je kineski diktator Mao Cedung, jedan od osnivača Komunističke partije Kine, koji je 1949. u Pekingu proglasio Narodnu Republiku Kinu.
1987. - Iračko ratno vazduhoplovstvo započelo je seriju udara na iranske električne centrale, fabrike i naftna postrojenja.
1991. - Sovjetska republika Tadžikistan proglasila je nezavisnost.
1993. - Izrael i PLO su se sporazumeli o međusobnom priznavanju.
1995. - Avioni NATO-a su otpočeli drugu seriju masovnih bombardovanja srpskih ciljeva u BiH, ponovo koristeći radioaktivnu municiju, a zvaničnici zapadnog vojnog saveza su priznali da je u prethodnim napadima verovatno bilo srpskih civilnih žrtava.
1996. - U tajfunu koji je pogodio priobalna podučja ekonomski najrazvijenije kineske provincije Guangdong poginulo je više od 130 ljudi.
1999. - U najžešćim okršajima u Kosovskoj Mitrovici od dolaska Kfora na Kosovo i Metohiju, ranjeno je najmanje 33 Srba, devet francuskih žandarma i šest vojnika prilikom tri pokušaja kosmetskih Albanaca da nasilno uđu u severni, srpski deo grada. Odgovarajući na bombe, tromblonske mine, minobacačku i puščanu paljbu terorista, Francuzi su ubili trojicu i ranili nekoliko Albanaca.
1999. - U eksploziji bombe koju su u Moskvi u stambenu zgradu podmetnuli čečenski islamski teroristi poginulo je najmanje 94 ljudi.

[Mr47]

Na današnji dan - 11. septembar
rts

1852. - Rođen je srpski lekar Milan Jovanović Batut, profesor Medicinskog fakulteta u Beogradu, koji je bezmalo sedam decenija posvetio modernizovanju srpskog saniteta. Uporno se borio i za osnivanje Medicinskog fakulteta, što mu je uspelo 1919, posle više decenija polemika i priprema. Objavio je veliki broj radova, posebno u oblasti zdravstvenog prosvećivanja.
1880. - Rođen je srpski glumac Dobrica Milutinović, najveći srpski romantičarski pozorišni glumac izuzetnog glasa i retkog temperamenta, koji je kao prvak Drame nacionalnog teatra više od pola veka s ogromnim uspehom igrao niz uloga iz klasičnog pozorišnog repertoara i najznačajnije likove iz nacionalnog repertoara. U Beograd je došao 1898. na poziv upravnika Narodnog pozorišta Branislava Nušića. Muzej pozorišne umetnosti i Savez dramskih umetnika Srbije su 1980. u saradnji sa Zlatarom Majdanpek ustanovili „Prsten Dobrice Milutinovića”, nagradu za glumačko životno delo.
1883. - Rođen je ruski revolucionar Grigorij Jevsejevič Zinovjev, jedan od boljševičkih prvaka i organizatora Oktobarske revolucije 1917. Predvodio je uticajni Petrogradski sovjet, Komitet za odbranu republike u građanskom ratu i od 1919. do 1926. bio predsednik Izvršnog komiteta Kominterne. Streljan je 1936. u vreme „velike čistke” koju je Josif Staljin organizovao posle ubistva Sergeja Kirova krajem 1934.
1885. - Rođen je engleski pisac Dejvid Herbert Lorens, koji je opisivanjem ljudske seksualnosti skandalizovao puritansko britansko društvo. Dela: romani „Beli paun”, „Sinovi i ljubavnici”, „Ljubavnik ledi Četrli”, „Zaljubljene žene”, „Duga”, priče „Pruski oficir”, „Engleska, moja Engleska”, „Žena koja je odjahala”, eseji „Psihoanaliza i nesvesno”, „Pokreti u evropskoj istoriji”, „Studije o klasičnoj američkoj književnosti”, „Pornografija i opscenost”, „Apokalipsa”, pesme „Ljubavne i druge pesme”, „Amores”, „Kornjače”, „Ptice, zveri i cveće”.
1887. - Rođena je srpska lekarka Nadežda Spasojević, prva Srpkinja pedijatar, autor više knjiga iz pedijatrije, profesor Babičke škole u Beogradu. Medicinu je studirala u Petrogradu, a u Parizu je specijalizovala pedijatriju. U Beogradu je osnovala savetovalište za majke i dispanzer za odojčad.
1941. - Posle napada nemačkih podmornica na američke brodove, predsednik SAD Frenklin Ruzvelt naredio je otvaranje vatre na sve brodove zemalja „Sila osovine”, čime je prekinuo politiku izolacionizma u Drugom svetskom ratu. SAD su ušle u rat kad je Japan 7. decembra 1941. napao Perl Harbur.
1971. - Umro je ruski državnik Nikita Sergejevič Hruščov, šef sovjetske Komunističke partije od 1953. do 1964. Na 20. partijskom kongresu podneo je referat „O kultu ličnosti i njegovim posledicama”i započeo proces destaljinizacije i odbacivanja Staljinovih metoda u unutrašnjoj politici i u međunarodnom radničkom pokretu. Plenum Centralnog komiteta Komunističke partije ga je u oktobru 1964. smenio sa svih funkcija.
1973. - Predsednik Čilea Salvador Aljende Gosens ubijen je u vojnom udaru, koji je uz pomoć SAD organizovao general Augusto Pinoče. Aljende, lekar psihijatar po profesiji, osnovao je Socijalističku partiju Čilea i 1970. postao prvi marksista u zapadnoj hemisferi koji je dobio predsedničke izbore.
1979. - Umro je angolski državnik i pisac Agostinjo Neto, prvi predsednik Angole, predvodnik borbe za oslobođenje te afričke zemlje od portugalske kolonijalne vlasti, uspešno okončane 1975.
1997. - Škoti su na referendumu većinom glasova odobrili plan britanske laburističke vlade za uspostavljanje parlamenta Škotske, prvi put posle bezmalo 300 godina.
2001. - Teroristi su oteli četiri putnička aviona i izvršili samoubilačke napade u Njujorku i Vašingtonu. Obe kule Svetskog trgovačkog centra u Njujorku potpuno su srušene kada su dva aviona udarila u njih. Treći avion zario se u jedno krilo Pentagona u Vašingtonu, dok se četvrti, nakon borbe putnika sa otmičarima, srušio u Pensilvaniji. U napadima je poginulo više od tri hiljade ljudi.

[Mr47]

Na današnji dan - 14. septembar
rts

1219. - Proglašena je autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, koju je kod vizantijskog cara Teodora I Laskarisa i nikejskog patrijarha Manojla I Haritopula izdejstvovao Sava Nemanjić, potom prvi srpski arhiepiskop sa sedištem u manastiru Žiča. Car Stefan Dušan Nemanjić je 1346. uzdigao srpsku crkvu na rang patrijaršije.
1262. - Snage kastiljanskog kralja Alfonsa X Učenog zauzele su luku Kadis na obali Atlantskog okeana, okončavši petovekovnu mavarsku okupaciju grada.
1321. - Umro je italijanski pisac, filozof i politički mislilac Alegijeri Durante, poznat kao Dante Aligijeri, najveći italijanski pesnik, koji je sintetizovao italijansku kulturu 12. i 13. veka.
1523. - Umro je papa Adrijan VI, jedini Holanđanin poglavar Rimokatoličke crkve u njenoj istoriji.
1547. - Rođen je holandski državnik Johan fan Oldenbarnevelt, otac moderne holandske države.
1752. - Velika Britanija i njene kolonije prihvatile su Gregorijanski kalendar pa je umesto 3. septembra prema Julijanskom kalendaru, računanje vremena nastavljeno 14. septembrom.
1812. - Francuski car Napoleon I ušao je u Moskvu, koju su Rusi u povlačenju zapalili, sprečivši zimovanje i snabdevanje njegovih trupa.
1829. - Posle poraza u ratu koji je 1828. započela protiv Rusije, Turska je u Adrijanopolju [Jedrene] potpisala mirovni ugovor kojim je Rusiji prepustila deltu Dunava i kavkasku crnomorsku obalu. Na osnovu Jedrenskog mira, 1830. Srbija je dobila hatišerif o samoupravi, a Grčka nezavisnost.
1851. - Umro je američki pisac Džejms Fenimor Kuper, začetnik istorijskog romana u američkoj literaturi.
1852. - Rođen je pisac Simo Matavulj, član Srpske kraljevske akademije, jedan od najistaknutijih predstavnika srpskog realizma.
1852. - Umro je engleski vojskovođa i državnik feldmaršal Artur Velzli Velington, koji se proslavio ratovima protiv francuskog cara Napoleona I - porazio ga je 18. juna 1815. kod Vaterloa.
1886. - Rođen je češki diplomata Jan Garig Masarik, sin prvog predsednika Čehoslovačke Tomaša Masarika, šef čehoslovačke diplomatije od 1940, potom od 1945. do 1948.
1911. - Ruski premijer Petar Stolipin smrtno je ranjen u atentatu u pozorištu u Kijevu i umro je četiri dana kasnije.
1914. - General Erih fon Falkenhajn zamenio je u Prvom svetskom ratu generala Helmuta von Moltkea na mestu načelnika štaba nemačke Vrhovne komande.
1927. - U automobilskoj nesreći poginula je američka igračica Isidora Dankan, jedna od najznačajnijih balerina 20. veka, začetnik modernog baletskog pravca.
1937. - Umro je češki državnik i filozof Tomaš Garig Masarik, prvi predsednik Čehoslovačke od 1918. do 1935. i profesor Praškog univerziteta.
1939. - Helikopter ´VS-300´ ruskog konstruktora Igora Sikorskog, koji je emigrirao u SAD, izveo je prvi uspešan helikopterski let u istoriji vazduhoplovstva.
1959. - Sovjetska ´Luna 2´ postala je prvi vasionski brod koji se spustio na Mesec.
1960. - U Bagdadu je okončan sastanak predstavnika zemalja proizvođača nafte na kojem je donesena odluka o osnivanju OPEK-a [Organizacije zemalja izvoznica nafte].
1982. - Dan posle automobilske nesreće, umrla je princeza Grejs od Monaka, bivša američka filmska glumica Grejs Keli.
1982. - U eksploziji bombe koju su u sedište hrišćanske partije Falange podmetnuli islamski teroristi, poginuo je predsednik Libana Bešir Džemail i još 20 ljudi.
1995. - Ruski predsednik Boris Jeljcin odbio je da potpiše zakone Državne dume kojima bi se Rusija odrekla primene sankcija protiv Jugoslavije i uvela ih protiv Hrvatske.
1996. - Kambodžanski kralj Norodom Sihanuk objavio je formalni oprost jednom od vođa maoističke organizacije ´Crvenih Kmera´ Jengu Sariju zbog njegove uloge u periodu ´polja smrti´.
2000. - Visoki funkcioner kineskog parlamenta Čeng Kedži pogubljen je pod optužbom da je primio mito od pet miliona dolara.
2001. - Umro je Ahmad Šah Masud, godinama vodeći gerilski komandant u Avganistanu protiv vladajućih talibana, podlegavši povredama koje mu je pet dana ranije naneo terorista-samoubica koji je aktivirao eksploziv u Masudovoj kancelariji.
2003. - Građani Švedske su se na referendumu ubedljivom većinom izjasnili protiv uvođenja evra kao zvanične valute te skandinavske zemlje.

[Mr47]

Na današnji dan - 15. septembar
rts

1776. - Tokom Američkog rata za nezavisnost britanske trupe pod komandom generala Vilijama Hjua zauzele su Njujork.
1789. - Rođen je američki pisac Džejms Fenimor Kuper, začetnik istorijskog romana u američkoj literaturi. Dela: romani „Špijun”, „Pilot”, „Indijanci”, ciklus romana „Priče o Kožnoj Čarapi” [„Lovac na jelene”, „Poslednji Mohikanac”, „Izvidnik”, „Pioniri”, „Prerija”].
1821. - Španske kolonije Gvatemala, San Salvador i Kostarika proglasile su nezavisnost.
1830. - Rođen je meksički general i državnik Hose de la Krus Porfirio Dijas, predsednik Meksika od 1877. do 1880. i od 1884. do 1911.
1857. - Rođen je američki državnik Vilijam Hauard Taft, predsednik SAD od 1909. do 1913. Tokom predsedničkog mandata vojno je intervenisao u Nikaragvi, koja je potom bila pod američkom okupacijom od 1912. do 1925. i od 1926. do 1933.
1864. - Tokom lova na jarebice, nesrećnim slučajem ubio se engleski istraživač Džon Haning Spik, prvi Evropljanin koji je u avgustu 1858. video afričko jezero Viktorija, tvrdeći da je ono izvorište Nila.
1890. - Rođena je engleska književnica Agata Kristi, autor niza detektivskih romana. Dela: „Ubistvo Rodžera Ajkrofta”, „Leš u sarkofagu”, „Ubistvo u Orijent ekspresu”, „Deset malih crnaca”, „Vašar zločina”, „Karibijska zagonetka”, „Nikotin”, „Tajna zamka Čimniz”, „Tajna sedam brojčanika”, „Otvorenih karata”, „Ubistvo u Mesopotamiji”, „Mišolovka”.
1894. - Rođen je francuski filmski režiser Žan Renoar, sin slikara Ogista Renoara, tvorac poetskog filmskog realizma. Napisao je knjige „Renoar, moj otac” i „Moj život i moji filmovi”. Filmovi: „Nana”, „Kučka”, „Madam Bovari”, „Toni”, „Zločin gospodina Lanža”, „Izlet”, „Velika iluzija”, „Marseljeza”, „Čovek-zver”, „Pravilo igre”, „Močvara”, „Ova zemlja je moja”, „Žena na obali”, „Reka”, „Helena i muškarci”, „Frenč kankan”, „Testament doktora Kordelijera”, „Doručak na travi”.
1904. - Rođen je italijanski kralj Umberto II, poslednji monarh Italije, koji je na prestolu proveo samo mesec dana. Postao je kralj u maju 1946, posle abdikacije oca Vitorija Emanuela III, ali je i sam abdicirao u junu 1946, jer su Italijani referendumom odabrali republiku.
1911. - Umrla je Engleskinja Adelina Pavlija Irbi, veliki dobrotvor Srba u Bosni, u koju je došla u vreme ustanka Srba protiv Turaka od 1875. do 1878.
1916. - U bici na Somi u Prvom svetskom ratu Britanci su prvi put upotrebili tenkove, napravljene prema nacrtu Ernesta Svintona.
1935. - U nacističkoj Nemačkoj Jevreji su stavljeni van zakona, a svastika [kukasti krst] postala je zvanična zastava.
1945. - Umro je austrijski kompozitor Anton Fridrih Ernst fon Vebern, jedan od najistaknutijih ekspresionista, čiju su muziku zabranili nacisti u Drugom svetskom ratu. Dela: kamerna - za gudački kvartet „Pet stavova”, „Šest bagatela”, orkestarska - „Šest komada”, „Pet komada”, „Simfonija za kamerni orkestar”, „Varijacije”, solo pesme.
1946. - Bugari su referendumom odbacili monarhiju i proglašena je Narodna Republika Bugarska.
1949. - Konrad Adenauer izabran je za prvog kancelara Zapadne Nemačke, a Teodor Hojs za prvog predsednika.
1967. - Komandant egipatskih snaga u katastrofalnom šestodnevnom ratu Arapa sa Izraelom u junu 1967. feldmaršal Abdel Hakim Amer izvršio je samoubistvo.
1973. - Umro je švedski kralj Gustav VI Adolf, kojeg je nasledio unuk Karl XVI Gustav.
1983. - Premijer Izraela Menahem Begin podneo je ostavku.
1989. - Umro je američki pisac Robert Pen Voren, u čijem je najboljem romanu „Svi kraljevi ljudi” naslikan uspon i pad političara kod kojeg su neodvojivo sjedinjeni porok i vrlina. Ostala dela: romani „Noćni jahač”, „Na vratima neba”, „Bujica”, „Pećina”, „Mesto gde valja doći”, „Brat zmajevima”, zbirke pesama „Jedanaest pesama na istu temu”, „Obećanja”, „Inkarnacije”, „Odabrane pesme”, eseji „Razumevanje proze”, „Razumevanje poezije”, „Ko govori za crnca?”, „Demokratija i poezija”.
1995. - Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija produžio je za još šest meseci delimičnu suspenziju sankcija protiv Jugoslavije.
1996. - Vođa italijanske secesionističke partije „Severna liga” Umberto Bosi proglasio je sever Italije Federalnom Republikom Padanijom, što su oštro osudile ostale političke snage u zemlji.
2000. - U francuskom delu Baskije uhapšen je najtraženiji španski begunac Injasio Grasija Aregui, prema zvaničnom Madridu vođa baskijske terorističke grupe ETA.
2001. - Predsednik Džordž Buš prvi put je rekao da su SAD „u ratu”, označivši vođu islamističke terorističke mreže Al kaida Saudijca Osamu bin Ladena kao organizatora terorističkih napada četiri dana ranije na Njujork i Vašington.
2002. - Južna i Severna Koreja sporazumele su se da otpočnu uklanjanje mina duž granice dveju zemalja.